سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 467

ثمره ای که بین قول مشهور و صاحب فصول ملاحظه می کنیم، مبتنی بر این است که آن مسألۀ مقدمیت را در آنجا پذیرفته باشیم یعنی عدم احد الضدّین را قبول کنیم که مقدمیت برای ضدّ دیگر دارد. ضد، مقدماتی دارد: یکی از مقدماتش هم نبودن ضدّ دیگر است این هم به عنوان مقدمیت مطرح است. این ثمره مبتنی بر پذیرش این مقدمیت است، روی هر دو قول، هم قول مشهور و هم قول صاحب فصول، بگوییم: در مثل مسألۀ ازاله و صلاه که واجب اهم به لحاظ فوریت، مسألۀ ازاله است و واجب مهم عبارت از صلاه است و بین صلاه و ازاله، تضاد تحقق دارد؛ یعنی در آن واحد، امکان اجتماع ندارند که مکلف هم اشتغال به صلاه داشته باشد و هم اشتغال به ازاله داشته باشد«لا یمکن اجتماعهما فی آن واحد فبینهما تضاد» تضاد برقرار است، حالا که تضاد شد، چون آن مطلب را در مسألۀ امر به شیء مقتضی نهی از ضد پذیرفتیم که«ترک احد الضدین، مقدمه لفعل ضدّ الاخر» روی این مبنا در باب صلاه و ازاله، مطلب این طور می شود که«ترک الصلاه، مقدمه لفعل الازاله» ازاله که واجب اهم است و باید در خارج به لحاظ فوریت انجام بگیرد، این ازاله مقدماتی دارد: فرض کنید یکی از مقدماتش این است که انسان آب تهیه کند. یکی از مقدماتش این است که وسائل دیگری برای ازاله تحقق پیدا بکند و ایجاد کند، یکی از مقدماتش هم ترک الصلاه است، برای این که اگر اشتغال به نماز پیدا کرد دیگر«لا یمکن ان یتحقق الازاله». پس«ترک الصلاه مقدمه لفعل الازاله» حالا که مسألۀ مقدمیتش مطرح شد؛ اینجا بین قول مشهور و صاحب فصول این ثمره ظاهر می شود. مشهور می گویند که مقدمه مطلقا وجوب غیری دارد، چه به دنبال آن مقدمه و ذی المقدمه در خارج تحقق پیدا کند و در حقیقت مقدمه، مقدمۀ موصله باشد و چه به دنبال مقدمه، ذی المقدمه ترتب پیدا بکند و تحقق پیدا نکند. نصب سلّم واجب غیری است مطلقا، می خواهد به دنبالش کون علی السطح واقع بشود یا به دنبال آن کون علی السطح واقع نشود.

طبق این مبنا وقتی که ترک الصلاه را مقدمۀ ازاله می دانید، این«ترک الصلاه یصیر واجبا بالوجوب الغیری»، ترک الصلاه وجوب غیری پیدا کرد و اگر چیزی واجب شد، نقیض آن چیز اتصاف به حرمت پیدا می کند، کما این که اگر چیزی حرام شد، نقیضش اتصاف به وجوب پیدا می کند؛ نقیضش نه ضدّش که داخل در مسألۀ امر به شیء مقتضی نهی از ضد است. بحث نقیض در اینجا مطرح است هر شیئی واجب شد«یکون نقیضه حراما» و اگر حرام شد«یصیر نقیضه واجبا».

مشهور این طور می گویند: ترک الصلاه که به عنوان مقدمیت بنابر قول مشهور وجوب پیدا کرد، پس«نقیض ترک الصلاه یصیر حراما»، نقیض ترک صلاه عبارت از فعل صلاه است. فعل، وجود و عدمش متناقض است مثل سلب و ایجاب است. همان طوری که بین سلب و ایجاب، تناقض وجود دارد، بین وجود و عدم هم مناقضه تحقق دارد. پس ترک الصلاه وقتی که وجوب پیدا کرد و نقیض هر