سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 473

به عبارت دیگر: طبق مبنای مشهور تا حرمت را متعلّق به فعل صلاه نکنید نمی توانید بگویید:

نماز باطل است. باید حرمت به عبادت متعلّق شود، حرمت به فعل صلاه تعلّق بگیرد. مرحوم شیخ می فرماید: اگر بخواهیم دقت کنیم و سرسوزنی این طرف و آن طرف نرویم، بنابر مبنای مشهور چرا می گویید که نماز باطل است؟ شما حرمتی را متعلّق به صلاه می کنید تا به اعتبار این که نهی متعلّق به عبادت اقتضای فساد می کند، عبادت فاسد بشود ولی ما حرمت متعلّقۀ به صلاه نداریم؛ برای این که آنچه واجب است، ترک الصلاه است و آنچه حرام است، عدم ترک الصلاه است و فعل الصلاه نمی شود مصداق یک امر عدمی قرار گیرد ولو این که مضاف الیه این عدم هم عدم باشد. مثلا اگر خواستید دربارۀ زید تعبیر کنید می توانید بگویید: «زید متصف بالوجود» اما نمی توانید بگویید:

«زید متصف بعدم العدم» عدم العدم درست است که ملازم با وجود است، نمی شود عدم العدم بدون وجود تحقّق پیدا کند لکن این ملازمه، غیر از این است که عدم العدم مفهوما عبارت از وجود باشد.

وجود نمی شود مصداق برای عدم قرار گیرد ولو این که مضاف الیه این عدم هم عدم باشد. «عدم العدم لیس بوجود بحسب المفهوم و بحسب العنوان» بلکه به حسب الخارج، عدم العدم منطبق با وجود است و متحقّق با وجود است.

مرحوم شیخ می فرماید: اگر بخواهید با دقت مسأله را دنبال کنید، طبق قول مشهور هم نمی توانید بگویید که«اذا صلّی» در موقع ورود در مسجد و ازاله را ترک کرد«صلاته باطله» چرا باطله؟ باید بطلان مستند به تعلّق نهی به خود صلاه بشود، شما از چه راهی نهی را متعلّق به خود صلاه می کنید؟ نهی مربوط به نقیض ترک الصلاه است و«نقیض ترک الصلاه عدم ترک الصلاه» است و«عدم ترک الصلاه بحسب العنوان و بحسب المفهوم» - که احکام هم در رابطۀ با عناوین و مفاهیم است - غیر از وجود صلاه است. عنوان وجود الصلاه، یک عنوان است و عنوان ترک ترک الصلاه، یک عنوان دیگر است ولو این که در خارج این دو متحد باهم هستند و عینیت دارند و فرد دیگری هم غیر از این، وجود ندارد، اما این اتحاد عینی و خارجی سبب نمی شود که حکم به حرمت از عنوان عدم، سرایت به وجود کند و تا مادامی که سرایت به وجود نکند نمی توانیم صلاه را منهی عنه و محرّم بدانیم و در نتیجه، حکم به بطلان کنیم.

پس اگر دقت کنیم هم طبق قول صاحب فصول و هم طبق قول مشهور نماز صحیح است و فرقی نمی کند. اما اگر دقتهای این چنینی را کنار گذاشتیم و یک مقدار از این دقتها، اغماض عین کردیم ایشان می فرماید: در این صورت بنابر هر دو قول باید حکم به بطلان کنید. برای این که روی مبنای مشهور(که شما هم قائلید) ثمره را که مترتّب می کنید می گویید: درست است ترک الصلاه واجب است و نقیض ترک الصلاه، عدم ترک الصلاه است و عدم ترک الصلاه، غیر از وجود صلاه است، لکن