سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 483

اینجا ممکن است سؤال کنید: طبق قول مشهور، قبول کردیم که عبادت فاسد می شود برای این که نقیض العدم الوجود، اما لقائل ان یقول: طبق قول صاحب فصول(ره) هم عبادت باطل است. اگر طبق قول صاحب فصول هم عبادت باطل شد، باز ثمره منتفی می شود به لحاظ این که علی کلا القولین عبادت تصیر فاسده. چطور؟ برای این که کسی بگوید: مگر نگفتید که نقیض العدم الوجود! قول صاحب فصول این است که«ترک الصلاه الموصل الی الازاله» واجب است و حرام، نقیض این «ترک الصلاه الموصل الی الازاله» است. این نقیض کانّ دو فرد دارد: یکی عبارت از فعل الصلاه است، یکی عبارت از ترک الصلاه و ترک الازاله معا است. وقتی که نقیض را شامل وجود هم می دانید و در احتمال دوم دائرۀ نقیض را به وجود هم کشاندید، اینجا هم وجود نقیض است«لم لا یکون محرّما و باطلا علی قول صاحب الفصول؟»

جوابش این است که اینجا اگر فعل به تنهایی بود، ولو این که فعل امر وجودی بود اما به عنوان نقیض می پذیرفتیم اما فرض این است که اینجا دو مصداق وجود دارد، آیا شما می گویید: دو نقیض اینجا تحقّق دارد یا نقیض، یک امر واحد است؛ منتها شامل این دو جهت و این دو عنوان است؟ یکی از این دو حرف را باید بزنید. یا باید بگویید: اینجا«ترک الصلاه الموصل لها نقیضان» که نمی شود به این معنا ملتزم شد که یک شیء دو نقیض داشته باشد. یک شیء دو ضد می تواند داشته باشد اما دو نقیض نمی تواند داشته باشد که لکل شیئین یا فی بعض الاشیاء نقیضان وجود داشته باشد، پس باید ملتزم شوید که نقیض، یک امر واحد جامع بین این دو صورت است که یک صورتش فعل الصلاه و یک صورت، ترک الصلاه و ترک الازاله معا است.

اگر نقیض، آن امر واحد شد، می گوییم: همینجا مسأله روشن می شود برای این که فرض کردیم که دائرۀ حرمت از محدودۀ نقیض خارج نمی شود و وقتی نقیض، یک امر واحد جامع شد، حرمت، همین امر واحد جامع را می گیرد و امکان ندارد از محدودۀ این امر جامع به مصادیقش سرایت کند که «له مصداقان» بلکه نفس این قدر جامع و عنوان جامع نقیض آن است. برای این که فرض این است که نقیض حرام، همان خود نقیض است، حرمت، سرسوزنی از دائرۀ نقیض بالاتر نمی رود.

لذا طبق قول صاحب فصول(ره) طبق این احتمال نمی توانیم عبادت را باطل کنیم. اما طبق قول مشهور چون فقط وجود، نقیض است دیگر قدر جامع ندارد با این که حرمت را هم از دائرۀ نقیض بیرون نبردید اما نفس الوجود نقیض. وجود که نقیض شد، منهی عنه شد، نهی متعلّق به عبادت، اقتضای بطلان و اقتضای فساد عبادت را می کند.

در نتیجه طبق معنای دوم نقیض، ثمره ظاهر می شود ولو این که حرمت را از دائرۀ نقیض اصلا بیرون نبریم.