سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 495

معلول خواهد بود و از طرف دیگر وجود ذی المقدمه و به تعبیر ایشان اراده ای که متعلق به ذی المقدمه می شود، منشأ و موجب تعلق اراده به مقدمه است. در موارد دیگر به نظر ایشان تبعا لمرحوم آخوند ارادۀ مقدمه از ارادۀ متعلقۀ به ذی المقدمه ترشح پیدا می کند، یعنی در مقام عمل و انجام یک کاری که«له مقدمه او مقدمات» اول اراده به ذی المقدمه متعلق می شود و بعد از ارادۀ متعلقۀ به ذی المقدمه یک اراده متعلق به مقدمه می شود.

اگر بخواهیم وجود مقدمه را ملاحظه کنیم باید به این کیفیت بررسی کنیم که وجود مقدمه ناشی از ارادۀ متعلقۀ به خود مقدمه است و ارادۀ متعلقۀ به مقدمه ناشی از ارادۀ متعلقۀ به ذی المقدمه است.

پس همان طوری که ارادۀ متعلقۀ به ذی المقدمه مبدأ تحقق و به تعبیر دیگر علت فاعلی برای ارادۀ متعلقۀ به مقدمه است، لا محاله علت فاعلی برای خود مقدمه و وجود مقدمه خواهد بود. در نتیجه ارادۀ متعلقۀ به ذی المقدمه«عله فاعلیه لوجود المقدمه و تحقق المقدمه» و نتیجۀ هر دو جهت این شد که در ذی المقدمه یک علیّت غائیه و یک علیّت فاعلیه مطرح است. ایشان نتیجه گیری می کنند و می فرمایند آن تقسیمی که قبلا گذشت که«الواجب اما نفسی و اما غیری» در رابطۀ با آن علیت غائیه مطرح است و در رابطۀ با آن حیث اول علیت مطرح است که وجوب ذی المقدمه برای خود ذی المقدمه است؛ اما وجوب مقدمه«له غایه» و غایتش تحقق ذی المقدمه و وجود ذی المقدمه است.

پس آن تقسیم به لحاظ علیّت غائیه و ارتباط در این جهت مطرح است، اما این تقسیمی که الان در آن هستیم که از آن به اصالت و تبعیت تعبیر می کنیم، این تقسیم به لحاظ جهت دوم علیت است که از آن تعبیر به علیت فاعلیه می شود، به لحاظ این که ذی المقدمه در جنبۀ فاعلی و در تعلق اراده اصالت دارد، اما مقدمه در جنبۀ فاعلی و تحقق به لحاظ این که اراده اش معلول ارادۀ متعلقۀ بذی المقدمه و مترشح از ارادۀ متعلقۀ به ذی المقدمه است طبق این جهت تبعیت پیدا می کند.

پس در حقیقت این اصالت و تبعیت در رابطۀ با ارادتین، ارادۀ متعلقۀ به ذی المقدمه و ارادۀ متعلقۀ به مقدمه مطرح است، پس حالا که مربوط به اراده شد لا محاله دیگر این تقسیم به مقام اثبات و دلالت نمی تواند ارتباط پیدا کند، بلکه مربوط به همان مقام ثبوت است، یعنی قبل از رسیدن به مرحلۀ لفظ، قبل از این که یک دلیلی بخواهد این مسائل را مطرح کند، قبل از آن مسألۀ اصالت و تبعیت مطرح است. البته این نکته را هم من اضافه می کنم در توضیح کلام ایشان، اما در نفسیت و غیریت چون مسأله مربوط به وجوب مقدمه است و وجوب عبارت از بعث و تحریک اعتباری است، کما این که مکرر بیان کردیم، آن تقسیم ارتباط به مقام اثبات پیدا می کند، اما این تقسیم که محل بحث ما است، مربوط به مقام ثبوت و مقام ارادتین است و هیچگونه توقفی بر مقام دلالت و اثبات ندارد. این بیان تقسیم توأم با یک نوع استدلال است به خلاف بیان مرحوم محقق خراسانی که اشارۀ