سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 520

نذر بود و دو مسألۀ دیگر، یک اشکال مشترک الورودی مرحوم آخوند به آن سه ثمره داشتند و آن اشکال این بود که اینهایی که می گویید؛ به شارع ارتباطی ندارد. اگر کسی نذر کرد؛ یک واجب شرعی را انجام بدهد. اگر شما وضو را به عنوان مقدمۀ واجب شرعی دانستید با انجام وضو وفای به نذر حاصل می شود گفتیم این مسأله ای نیست که به شارع ارتباط داشته باشد. شارع نمی گوید؛ کجا وفای به نذر حاصل است و کجا حاصل نیست. این مسأله ای است که به عقل ارتباط دارد کما این که در سایر امتثالات هم اگر شما نماز ظهرتان را صحیح واجد اجزاء و شرائط و خالی از موانع انجام دادی، این شارع نیست که به شما بگوید: امتثال کردی. این عقل شماست که می گوید: آنچه را که شارع دستور داد، شما در خارج ایجاد کردید. پس این مسائل در ثمرات سه گانۀ قبلی، اشکال مشترک الورود بود. شما نمی توانید به عنوان ثمرۀ نزاع در مسألۀ اصولیه قرار بدهید. ثمره نزاع در مسألۀ اصولیه باید در رسالۀ مجتهد ظاهر بشود، بنابر فقه و حکم کلی الهی باید ظاهر بشود. اما در تطبیقات عقلیه، به عنوان ثمرۀ نزاع در مسألۀ اصولیه مطرح نیست.

ممکن است شما عین این اشکال را به این دو ثمره ای که مرحوم محقق عراقی ذکر کردند، وارد کنید و بگویید: در ثمرۀ اول چه کسی می گوید که اگر مقدمه واجب باشد، شرعا می توانید قصد قربت به واجب توصلی داشته باشید و واجب توصلی را از توصلیت به تعبدیت منتقل کنید؟ این حکم عقل است، به شارع ارتباط ندارد. پس چطور مرحوم محقق عراقی این را به عنوان ثمره ذکر کردند و همین طور این ثمرۀ دوم را؟ شارع آنچه را که می گوید: یک حکم کلی است که«اذا امر الآمر بعمل له اجره و لم یکن امره بعنوان التبرّع و المجّانیه» اینجا آمر ضامن است، باید اجره المثل را بپردازد. اما این که حالا اگر مقدمۀ واجب هم وجوب شرعی پیدا کرد، این مأمور در برابر انجام مقدمه، استحقاق اجرت پیدا می کند، این دیگر به شارع چه ارتباطی دارد؟ این مسأله ای است که تطبیقش با عقل است.

عقل می گوید: وقتی شارع گفت که اگر یک عملی، مأموربه واقع شد از ناحیۀ یک کارفرمایی، مسألۀ مجانیت هم نبود، باید پولش را بدهد، باید اجره المثلش را بپردازد. اما بنابراین مقدمه، دیگر شارع چنین حکمی ندارد، این به عنوان احد المصادیق واحد الافراد، عقل حکم می کند و تطبیق می کند.

پس عین آن اشکالی که مرحوم آخوند(ره) به آن ثمرات ثلاثه ذکر کردند، به این دو ثمرۀ مرحوم محقق عراقی(ره) هم وارد است. آیا محقق عراقی کفایه را ملاحظه نکرده اند؟ ایشان که شاگرد مرحوم آخوند بوده اند آیا اشکالات استاد خودشان را در این رابطه نادیده گرفتند؟ این شبهه به ذهن می آید، لیکن جواب این شبهه این است که در ثمرات ثلاثۀ گذشته، آنها می خواستند که آن ثمرات را ثمرۀ مستقیم مسألۀ اصولیه قرار دهند یعنی بگویند: نزاع در بحث مقدمۀ واجب، یظهر ثمرته فی النذر اصلا ثمرۀ مستقیم را عبارت از آن ثمرات ثلاثه قرار دادند.