سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 525

انجام داده باشد که اگر از او سؤال کنند که چرا این عمل را انجام دادی؟ از حمّال اگر بپرسند که چرا این چمدان را از گاراژ به منزل منتقل کردی؟ می گوید: چون صاحب چمدان دستور داد و امر کرد آن هم نه به صورت مجّانیت و تبرّع، من برای امر او این کار را انجام دادم. اما در همین مثال اگر فرض کنیم که لولا امر صاحب چمدان، روی یک جهت دیگری این حمّال این چمدان را حمل می کرد مثل این که از باب مثال یک حمّالی نذر کرده که مثلا روزی یک نوبت یک چمدانی را از گاراژ به منزل حمل کند که اگر صاحب چمدان هم امر نمی کرد، او به علت نذر، این حمل و این نقل و انتقال تحقّق پیدا می کرد. در اینجا درست است که امر تحقّق دارد ولی مسأله به این صورت است که اگر امر هم نبود این حمّال و کارگر به یک داعی و محرّک دیگری این حمل و نقل را انجام می داد. آیا در اینجا هم مسألۀ استحقاق اجرت را قائل هستید یا استحقاق اجرت منحصرا در جایی تحقّق دارد که تنها علت عمل، امر آمر باشد به طوری که اگر امر آمر نبود، این عمل تحقّق پیدا نمی کرد؟ آیا در اینجا ضمان و استحقاق اجرت تحقّق دارد.

ممکن است این مناقشه را به مرحوم محقق عراقی(ره) به این کیفیت داشته باشیم: در اینجایی که یک ذی المقدمه ای مأموربه واقع می شود ولو این که به قول شما بنابر ملازمه، این مقدمه و یا مقدماتش هم مأموربه همین آمر و کارفرما قرار می گیرد، لکن علت ایجاد مقدمه در خارج چیست؟ ممکن است بگوییم: علت ایجاد مقدمه، امری نیست که از آمر به این مقدمه تعلّق گرفته بلکه علتش همان است که از آن تعبیر به لابدّیّت عقلیه می کنید. این لابدّیّت عقلیه اقتضا می کند که لو لا امر الآمر، اگر امر آمر هم نبود این کارگر این مقدمه یا مقدمات را انجام می داد. پس در نتیجه؛ امر آمر ولو این که از راه ملازمه کشف شده است ولی علّت انجام مقدمه یا مقدمات نبوده، لولا امر آمر هم این مقدمات را انجام می داد کما این که اگر منکر ملازمه بشویم و وجوب مقدمه را نپذیریم، آیا از نظر انجام مقدمه، بین صورت انکار ملازمه و وجود ملازمه فرق می کرد؟ آیا این کارگر در صورت وجود ملازمه، یک دید دیگری به مقدمات دارد که در صورت انکار ملازمه، آن دید وجود ندارد یا این که علی کلا التقدیرین این کارگر مقدمه یا مقدمات را انجام می دهد، چه این مقدمات مأموربه کارفرما باشد یا لابدّیّت عقلیه او را به انجام مقدمه وادار کرده باشد.

ممکن است این مطلب به ذهنتان بیاید که بین آن مثالی که ذکر کردیم و ما نحن فیه یک فرقی وجود دارد. در آن مثال این حمّال نذر کرده بود که یک چمدانی را مجّانی از گاراژ به منزل منتقل کند امّا در ما نحن فیه ولو این که فقط لابدّیّت عقلیه را قائل شوید، اما منشأ این لابدّیّت چیست؟ منشأش امر به ذی المقدمه است. اگر امر به ذی المقدمه نبود که این لابدّیّت عقلیه در رابطۀ با مقدمات پیدا نمی شد. پس در حقیقت می توانیم بگوییم که انجام این مقدمه استناد به امر آمر دارد. آمر به ذی