سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 108

مورد مناقشه بود، کافی بود برای اثبات بطلان دلیل، لکن جمیع مراحل روی هر دو طریق مخدوش است.

لذا نتیجه ای که تا اینجا گرفتیم این بود که امر بشیء نه مقتضی نهی از ضد خاص است، و نه مقتضی نهی از ضد عام به معنای نقیض. برای این که این اقتضای نهی از ضد عام یک مرحلۀ مشترکی بین قول به مقدمیت و قول به تلازم بود، که کاملا جواب آن را دادیم، گفتیم: اینهایی که قائلند به این که امر بشیء مقتضی نهی از ضد عام است، بعضی از آنها عینیت را قائل هستند، و بعضی جزئیت را بهترین راهش راه مرحوم محقق نائینی«قدس سره الشریف» بود که از راه دلالت التزامیه وارد می شدند.

ابطال قول به اقتضا

نتیجۀ اصل بحث تا اینجا هم ابطال قول به اقتضا در ضد خاص بود، و هم در ضد عام. نتیجه این شد که«الامر لا یقتضی النهی عن ضد مأمور به سواء کان ضد بمعنی الضد الخاص او بمعنی الضد العام الذی هو عباره اخری عن النقیض». حالا این بحث علاوۀ بر این که خودش یک بحث مشکلی هست، مشکل تر از این، ثمره ای است که بر این بحث مترتب شده است، که این ثمره ای را که بار کردند بر مسأله قول به اقتضاء، یک مراحل پیچیده ای در رابطۀ با ترتّب این ثمره مطرح است.

همان طوری که در جلسۀ اول بحث اشاره کردم، در مسأله امر بشیء مقتضی نهی از ضد خاص این طور نیست که همیشه ضد خاص عبادت باشد. این کسی که وارد مسجد می شود و ملاحظه می کند که مسجد آلودۀ به نجاست شده است، و امر به ازاله به عنوان یک واجب اهم به آن توجه پیدا می کند، این ازاله ضدهای متعدد دارد، همان طوری که نماز خواندن به جای ازاله«ضد للازاله».

مطالعه کردن هم به جای ازاله ضد ازاله است. خیاطت هم مضاد با ازاله است.

این اگر بخواهد در مسجد بنشیند و خیاطت کند، قائل به اقتضا می گوید این خیاطت حرام است.

اگر بخواهد بجای ازاله در مسجد مطالعه کند، قائل به اقتضا می گوید: مطالعه کردن هم حرام است.

«کل ما هو ضد للازاله» روی قول به اقتضا«یتصف بالحرمه» هر چیزی که با ازاله مضاد و غیر قابل اجتماع باشد، یک وقت یک چیزی است که با ازاله قابل اجتماع است؛ مثل این که این انسان حافظ قرآن است، یا می خواهد دعایی را از حفظ بخواند، ضمن این که مشغول تطهیر مسجد است، زبانش هم مشغول دعا و ذکر است، و مشغول قرائت قرآن است. این مضاد با ازاله نیست، اما کل چیزهایی که «یکون مضادا للازاله» به معنی این که در وجود خارجی با ازاله جمع نمی شود، مثل این که بخواهد