سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 114

است، اما وقتی که باطنش و ملاکش و خصوصیات آن با شرب خمر هیچ فرقی ندارد و هر دو مبغوض است و هر دو مشتمل بر مفسده است، هر دو«مبعد عن ساحه المولا» هست. چطور می تواند این نماز موجب تقرب بشود؟ چطور می تواند این نماز اتصاف به صحت پیدا بکند؟

ملاک بطلان عبادت

باید ملاک این مسأله را به دست بیاوریم. مسأله یک مسأله لفظی نیست و اطلاق هم در اینجا مطرح نیست. تعبد هم در اینجا راه ندارد و بلکه مسأله، مسأله عقلیه است، و عقل می گوید که عنوان واحد نمی تواند هم مقرب باشد و هم مبعد. هم محبوب مولا باشد و هم مبغوض مولا. ولو این که در آنجایی که دو عنوان تحقق داشته باشد مثل صلاه در دار غصبی، مانعی ندارد که«بما انّها صلاه» مقرب باشد و«بما انّها غصب مبعد» باشد؛ اما در عنوان واحد نمی شود بین این دو جمع شود. لذا اگر مولا گفت«لا تصلّ فی ایام أقرائک» و ما نهی را نهی تحریمی مولوی قرار دادیم، لا محاله باید حکم کنیم به این که این عبادت نه تنها محرّم است، بلکه حکم وضعی فساد و بطلان هم بدنبال حکم تکلیفی حرمت تحقق دارد. این ملاک در بطلان عبادت منهی عنها هست. در«ما نحن فیه» ببینیم اگر امر به شیء را مقتضی نهی از ضد خاص دانستیم و ضد خاص، عبادتی به نام صلاه شد، آن ملاک در فساد عبادت منهی عنه وجود دارد. آیا آن ملاک در اینجا هم وجود دارد، تا حکم به بطلان کنیم یا نه؟

بطلان عبادت از راه مقدمیت

قائلین به اقتضا از دو راه می توانستند قائل به اقتضا شوند، کار به صحت و سقم حرفهای آنها نداریم، لکن نتیجه حرفشان را می خواهیم بررسی کنیم، اکثر قائلین به اقتضا از راه مقدمیت وارد شده بودند و بعضی از قائلین به اقتضا از راه تلازم و ملازمه وارد شده بودند. اینها را حساب می کنیم، آنهایی که از راه مقدمیت وارد شده بودند؛ می گفتند: «ترک الصلاه مقدمه للازاله» فرض این است که ما اینها را دیگر کاری نداریم و اشکالی به اینها نداریم«ترک الصلاه، مقدمه للازاله و مقدمه الواجبه واجبه» ازاله که وجوب پیدا کرد ترک الصلاه به عنوان مقدمۀ واجب وجوب پیدا می کند. اینجا سؤال مطرح است که مقدمه واجب چه وجوبی پیدا می کند؟ وجوبش وجوب غیری است به خلاف ذی القمدمه که وجوبش وجوب نفسی است و مقدمه، وجوبش وجوب غیری است.

در بحث مقدمه واجب یکی از ویژگیهایی که بر وجوب غیری مترتب می کردیم، این معنا بود که اگر کسی موافقت کند امر غیری را«لا یستحق الثواب» و اگر مخالفت کند«لا یستحق العقوبه» چرا؟