سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 123

لذا نمی شود این با صحت عبادت جمع شود که بگوییم: اگر زن حائضی نماز خواند و این محرم را انجام داد، لکن در عین حال نماز او صحیحا واقع شده است، این امکان ندارد.

چرا نهی اگر متعلق به عبادت شود اقتضای فساد عبادت را می کند؟ زیرا مفسدۀ مبعده با مقربیت قابل سازش و اجتماع نیست. در ما نحن فیه اگر ازاله واجب شد صلاه حرام می شود. مثل«صلاه الحائض» همان طوری که«صلاه الحائض فاسده» این صلاه مکان ازاله هم تکون فاسده. منکر این ثمره می گوید: چنین نیست، این دو را با هم مقایسه نکنید. چرا؟ چون علت فرق این است که آن ملاک در اینجا وجود ندارد، عده ای از قائلین به اقتضاء، از راه مقدمیت پیش می آمدند. بعضی ها هم از راه ملازمه پیش می آمدند، مقدمیت ترک نماز برای فعل ازاله، و در ضابطۀ کلی اش مقدمیت عدم احد ضدین برای وجود ضد آخر. می گفتید: وقتی که ازاله واجب شد ترک صلاه مقدمۀ ازاله است، «ترک الصلاه» مقدمه است و واجب.

اما مقدمه چه وجوبی دارد؟ وجوبش وجوب غیری است. معنای وجوب غیری چیست؟ این است که در آن هیچ مصلحتی وجود نداشته باشد؟ در«نصب سلم بما هو نصب سلم» ممکن است حتی یک درجه مصلحت هم نباشد. این یک چهرۀ تازه ای پیدا کرده است. و این چهرۀ تازه این است، که در این نصب سلم فی نفسه حتی یک درجه مصلحت وجود ندارد، اما چون مقدمۀ«کون علی السطح» است، و«کون علی السطح» واجب است، این نصب سلم هم واجب شد، اما چطور وجوبی؟ وجوب مقدمی، وجوب غیری، یعنی وجوبی که فقط به عنوان نردبان غیر، مطرح است.

عدم اجتماع وجوب غیری با حرمت نفسی

ترک صلاتی که مقدمۀ ازاله است، چنین وجوبی دارد، وجوب غیری، شما می گفتید: ترک صلاه که واجب شد امر بشیء مقتضی نهی از ضد عام است«فعل الصلاه یصیر حراما» برای این که بین ترک و فعل، عنوان ضد عام مطرح است. می گوییم: بحث این است که این حرمتی که روی صلاه از ناحیۀ وجوب ترک صلاه می آید این چطور حرمتی است؟ این سنخ همان وجوب است، وجوب ترک صلاه وجوب غیری بود، وجوب مقدمی بود؟ نه برای این که در ترک صلاه مصلحت است، این فقط مقدمۀ رسیدن به ازاله ای است که آن ازاله واجب اهم است، و الا از خود مولا اگر سؤال کنیم: ترک صلاه به نظر شما مصلحت دارد؟ می گوید: کی من گفتم که ترک صلاه مصلحت دارد؟ من می گویم: چون یک واجب اهمی در کار است، و این ترک صلاه مقدمۀ آن واجب اهم است این ترک صلاه یک وجوب مقدمی غیری پیدا می کند.