سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 124

اگر ترک صلاه وجوبش وجوب غیری مقدمی است، حرمتی که از ناحیۀ این وجوب ترک صلاه به خود صلاه متعلق می شود، آن دیگر می شود که حرمتش حرمت نفسی باشد. یعنی از ناحیه وجوب غیری ترک صلاه، حرمت صلاه حرمت نفسی شود، یا این که نه این مسأله روشنی است که بین آن وجوب و بین این حرمت از نظر غیریت و از نظر مقدمیت سنخیت وجود دارد؟ پس در نتیجه حرمتی که به صلاه متعلق است، حرمتی نیست که کاشف از مفسده ای در باب نماز باشد، حرمتی نیست که دلالت بر مبعدیت نماز از ساحه مولا داشته باشد، غیر از صلاه حائض است، این مبعد از ساحه المولا است، دلیلش هم نهی نفسی متعلق به عنوان«صلاه الحائض» است. اما در اینجا که ما یک دلیل لفظی نداریم که«صلاه مکان الازاله» را محرّم کرده باشد به یک حرمت نفسیه، ما از راه یک وجوب مقدمی و غیری، یک نهی غیری متعلق به نماز کردیم.

نمازی که متعلق نهی غیری باشد چه دلیلی بر بطلان نماز داریم؟ نمازی باطل است که«کانت مشتمله علی المفسده التامه اللازمه الاجتناب» تعلق حرمت به نماز از راه مقدمیت چرا باطل باشد؟ آیه و روایتی هم نداریم که قاعدۀ کلی گفته باشد، «اذا کانت العباده منهی عنها تکون باطله» تا شما بگویید، به اطلاق این آیه یا روایت تمسک می کنیم که«اذا کانت العباده منهی عنها تکون باطله» بگو لازمۀ اطلاقش این است که نهی آن نهی نفسی باشد یا نهی آن نهی غیری باشد. ما روی یک ملاک عقلی نهی متعلق به عبادت را مقتضی فساد می دانیم. و آن ملاک اینجا تحقق ندارد، پس«صلاه مکان لازاله» با صلاه حائض ولو این که در این جهت مشترک است، که نهی آن متعلق به عنوان عبادت است، نهی آن نهی تحریمی و مولوی است، امّا در عین حال«صلاه الحائض باطله». اما«صلاه مکان الازاله لیست بباطله» برای این که علت بطلان آن اشتمال بر صد درجه است؛ چون نهی آن نهی نفسی است. اما در«ما نحن فیه» چون نهی غیری است، نهی غیری حکایت از مفسده نمی کند، لذا موجب بطلان عبادت نمی شود. این بنابر قول آنهایی که اقتضاء را از راه مقدمیت می خواستند قائل شوند.

پرسش:

1 - ثمرۀ کلی و ثمرۀ خاصی که بر بحث ضد مترتب است، چیست؟

2 - چرا نهی مولوی در عبادات موجب بطلان آن می باشد؟

3 - تفاوت«ما نحن فیه» با مسألۀ اجتماع امر و نهی را بیان نمایید؟

4 - دلیل قائلین به صحت«صلاه مکان الازاله» را تقریب نمایید؟

5 - چرا وجوب غیری با حرمت نفسی قابل جمع نیست؟