سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 127

مقتضی نهی از ضد خاص بدانید یا ندانید.

کلام شیخ بهائی(ره) و اتباع او در انکار ثمره

شیخ بهایی«علیه الرحمه» و جماعتی از این طریق انکار ترتّب آن ثمره خاصه را کرده اند.

گفته اند: علت آن این است، اگر امر به شیء را مقتضی نهی از ضد خاص بدانید، روی همان مبنای معروف، نهی متعلق به عبادت شده است، نهی متعلق به عبادت هم اقتضای فساد می کند، در حقیقت فرقی نمی کند بین«لا تصل» که متوجه این شخص است و بین«لا تصل» که متوجه به زن حائض است، در هر دو، عبادت منهی عنه واقع شده است و نهی متعلق به عبادت اقتضای فساد می کند، به حرفهای ما توجه نکردند، روی همان ظاهر که«اذا تعلق النهی بالعباده یوجب بطلان العباده» گفته اند:

روی فرض اقتضا که مسأله روشن است.

اما بنا بر قول به عدم اقتضا، اگر امر به شیء را مقتضی نهی از ضد خاص ندانیم، این معنا را نمی تواند انکار کند، که در آن واحد دو ضد نمی شود مأمور به واقع شود، پس اگر صلاه و ازاله بین آنها مضاد است، در آن واحد مولا نمی تواند هم امری متوجه ازاله داشته باشد و هم امری متعلق به صلاه داشته باشد، منتها چون ازاله اهم از صلاه است، امر به جانب ازاله سوق داده می شود، تکلیف فعلی متوجه ازاله می شود. ابتدأ در ذهن می آید که مسأله ازاله، چطور اهم از مسأله نماز است؟ نمازی که«لا یقاس بها شیء» چطور مثال می زنیم به صلاه و ازاله، و ازاله را اهم از صلاه می دانیم.

موردش آنجایی است که نماز از نظر وقت وسعت داشته باشد، مثل این که کسی یک ساعت بعد از ظهر وارد مسجد شد، ازاله، وجوبش وجوب موسع نیست، فوریت وجوب ازاله است که مسأله ازاله را اهم از مسأله نماز کرده است و الاّ اگر مسأله را این طوری فرض کردیم، که یک کسی نماز نخوانده است، یک ربع به غروب وارد مسجد شد، دید که مسجد هم آلوده به نجاست است، اینجا که دیگر کسی نمی گوید ازاله اهم از نماز است؛ اینجا بلا اشکال نماز تقدم بر ازاله دارد. اما ازاله وجوبش فوری است، روی مسأله فوریت وجوب، اهم از نماز شده است، و الاّ ابتدأ همین طوری نمی تواند انسان بگوید که ازاله اهم از نماز است، نماز«لا یقاس به» هیچ واجبی، مگر بعضی از واجبات مثل مسأله حفظ نفس، بخواهد نماز بخواند و بعد بخواهد غریق را نجات دهد، نفسش از بین می رود.

اینجا مسأله تقدم مطرح است، و الاّ معمولا هیچ واجبی در ردیف وجوب صلاه نمی تواند واقع بشود. ایشان می گوید: اگر کسی امر به شیء را مقتضی نهی از ضد خاص هم نداند، در آن واحد مولا نمی تواند دو تکلیف فعلی به دو ضد غیر قابل اجتماع داشته باشد، امر مولا متعلق به ازاله می شود،