سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 133

مزاحمت هم همین گونه باید قصد کند و الاّ اگر قصد کند این معنی را«اصلی بداعی الامر المتعلق بهذا المصداق من الصلاه» این باطل است برای این که امر به مصداق متعلق نشده تا این که بگویی:

«اصلی بداعی المتعلق بهذا المصداق» پس در حقیقت آنجایی که واجب مهم، موسع باشد و عبادت باشد، ولو این که ما در عبادت هم نیاز«بداعی الامر و بوجود الامر» داشته باشیم از این طریق می شود مسأله را حل کرد اما در آنجایی که هر دو مضیق باشند جا برای این حرف نمی تواند وجود داشته باشد. این هم در حقیقت جواب دومی است که از شیخ بهائی داده شده لکن جواب کلی نیست جواب فی الجمله است؛ یعنی حرف شیخ بهائی را در بعضی از فروض پذیرفته اند و در بعضی از فروض جواب داده اند.

ترتب و طولیت امر به مهم نسبت به اهم

جواب سوم همان مسألۀ ترتّب معروف است که از مسائل مشکله و مسائل معضلۀ علم اصول است و نفی و اثبات و نقض و ابرامهای فراوان در آن وارد شده است. ترتّب - معنایش این است که خود کلمۀ ترتب به معنای طولیت است به معنای این که این دو امر در عرض واحد نیستند بلکه در طول هم هستند. و به عبارت دیگر قائل به ترتب در مقابل شیخ بهائی می خواهد این گونه بگوید:

حتی در آنجایی که اهم و مهم هر دو مضیق باشند - که در جواب دوم حرف شیخ بهائی پذیرفته شد، - شما می گویید: صحّت عبادت امر می خواهد؟ ما امر برای شما درست می کنیم، اما شما نگفتید:

امرش هم باید در عرض امر به اهم باشد؟ این که دیگر در صحت عبادت معتبر نیست؛ آنچه که در صحّت عبادت معتبر است این است که خودش امر داشته باشد حالا می خواهد این امرش در عرض امر به اهم باشد یا به صورت ترتب و طولیت در طول امر به اهم قرار گیرد. لکن اجمالا این نمازی را که به جای ازاله اشتغال پیدا می کند قائل به ترتّب می گوید: فرض کنیم هر دو هم واجب مضیق باشد فرضا ما می توانیم امر درست کنیم تا این عبادت را مأمور به کنیم.

اما اینکه امرش هم در ردیف امر به اهم باشد و در صف واحد باشد می گوید: ما قبول داریم که دو ضد در رتبۀ واحده و در عرض واحد نمی شود امر به آن متعلق شود، برای این که برای مکلف موافقت امر به ضدین و این دو امر در آن واحد امتناع دارد، این را قبول داریم. لکن مسأله را این گونه توجیه می کنیم می گوییم: بین امر به مهم و امر به اهم یک اختلافی در رتبه تحقق دارد و اینها در عرض واحد نیستند. چگونه مسأله را درست می کنیم؟ به این صورت می گوییم: آن امری که متعلق به اهم شده یک واجب مطلق غیر مشروط به شرط است هیچ گونه قید و شرطی همراه آن نیست«ازل