سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 138

عصیان یا مشروط به نفس عصیان، منتها به صورت شرط متأخّر می داند، این ترتّب، نتیجه اش این است که شما توانسته اید رتبۀ امر به مهم را از رتبۀ امر به اهم متأخّر بکنید. معنای این تأخّر این است که در رتبۀ امر به اهم، امر به مهم وجود ندارد، و رتبه اش متأخّر است، همانطوری که معلول در رتبۀ علت وجود ندارد، به خاطر اینکه رتبۀ علت، متقدّم بر رتبۀ معلول است. شما امر به مهم را از نظر رتبه، متأخّر از امر به اهم قرار دادید، و معنای آن این است که در رتبۀ امر به اهم، امر به مهم وجود ندارد.

ایشان می فرماید: ما این را می پذیریم، در رتبۀ امر به اهم، امر به مهم وجود ندارد، درست است، ولی ما از این طرف وارد می شویم، حالا که نوبت به امر به مهم رسید، این امر به اهم، چکاره است؟ این رفته است یا هست؟ الان که عصیان به نحو شرط متأخّر وجود پیدا می کند یا عزم بر معصیت به نحو شرط مقارن وجود پیدا می کند، و باوجود شرط، امر به مهم زنده می شود، برای اینکه شرطش حاصل شده، پس امر به مهم زنده شد. آیا امر به اهم، مرد یا امر به اهم هم الان زنده است و حیات او باقی است؟ اگر بگویید: امر به اهم مرد و ساقط شد؟ می گوییم: امر به اهم، به چه ساقط شد؟ امر به ازاله، به چه ساقط شد؟ ما در جای خودش خوانده ایم که اگر یک امری بخواهد ساقط بشود یا باید با اطاعت ساقط شود و یا باید با عصیان ساقط بشود و یا با ارتفاع موضوع تکلیف ساقط شود، مثل اینکه یک مسلمانی مرد و دیگران وظیفه دارند که این مسلمان را تجهیز بکنند، لکن قبل از اینکه تجهیز بکنند، فرض کنید یک سیلی آمد و این میت مسلمان را با خودش برد و دیگر از اختیار مردم خارج شد، اینجا تکلیف ساقط شده است، منتها نه با عصیان، نه با اطاعت، بلکه با اینکه موضوع تکلیف از بین رفته است. موضوع تکلیف، به تجهیز میت مسلمان متعلق شده بود، و با اینکه سیل آمد و میت مسلمان را با خودش برد و دیگر هیچ دسترسی به او وجود ندارد، اینجا تکلیف ساقط می شود. حالا سؤال این است که این امر به ازاله که بعنوان واجب اهم مطرح است، آیا ساقط شد یا هست؟ اگر بگویید: ساقط شد، می پرسیم که به چه علت ساقط شد؟ به کدامیک از آن راههایی که برای سقوط تکلیف ذکر شده، ساقط شد؟ آیا به اطاعت ساقط شد؟ فرض این است که امر به ازاله را اطاعت نکرده است چون به مجرد ورود در مسجد با توجه به آلودگی مسجد و با تمکن از تطهیر مسجد، بی اعتنایی کرد و بلافاصله اشتغال به نماز پیدا کرد. پس امر به ازاله که اطاعت نشده که از راه اطاعت ساقط شود.

عدم سقوط تکلیف به عصیان و عزم بر عصیان

اگر بگویید: از راه عصیان ساقط می شود، اینجا روی دو فرض جواب دارد: یک فرض این است