سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 141

می تواند این غذا را نخورد، چون مسأله اینطور است، این یک راهی می شود برای اینکه امر به ضدین، اشکالی نداشته باشد؟ یعنی ما یک قید به این ضابطۀ کلی بزنیم، و بگوییم: امر به ضدین مطلقا محال نیست بلکه آنجایی محال است که هیچ قید و شرطی نداشته باشد، یا اگر قید و شرط دارد، قید و شرطش در اختیار مکلف نباشد، اما اگر یک امر به ضدینی را معلق کردند بر یک قیدی که آن قید در اختیار مکلف بود، هیچ مانعی ندارد، بگویید: اگر فلان غذا را امروز ظهر بخوری، این جسم در آن واحد هم باید سفید باشد و هم باید سیاه باشد. آیا کسی اجازۀ این معنی را بخودش می دهد؟ کسی می تواند امر به ضدین را با این کیفیت، از دائرۀ استحاله خارج بکند یا اینکه استحالۀ امر به ضدین یک مطلبی نیست که به مکلف ارتباط داشته باشد، به اختیار مکلف و یا سوء اختیار مکلف، مرتبط باشد. این یک امری است که به عقل که مراجعه می کنیم، آن هم به نحو اطلاق می گوید: «یستحیل و یقبح من المولی الحکیم أن یأمر بالضدین فی آن واحد» هیچ قید و شرطی هم ندارد. ضابطه، ضابطۀ کلی است. استحالۀ امر به ضدین با مقام حکمت مولا و حکیم بودن مولا که«لا یصدر منه القبیح»، منافات دارد.

لذا می فرماید: در ذهن کسی نرود که چون امر به مهم، مشروط به عصیان است و یا مشروط به عزم به عصیان است و هر دو مطلبی است در اختیار مکلف، آن هم سوء اختیار مکلف. این سوء اختیار مکلف، مجوّزی برای استحالۀ امر به ضدین نمی تواند باشد.

پس خلاصۀ بیان ایشان این است که ترتّب، محال است، برای اینکه در رتبۀ امر به اهم، امر به مهم، وجود ندارد. اما در رتبۀ امر به مهم، هر دو هستند و هر دو حیات دارند و این معنای طلب ضدین، در رتبۀ امر به مهم است«و هذا مستحیل». این بیانی است که ایشان در رابطۀ با امتناع ترتّب دارد. عرض کردیم: این بحث ترتّب، یک بحث بسیار دقیق و علمی است و باید همینطور آهسته آهسته مبانی و ریشه های این مسأله و حتی احتمالات و صورش را بررسی بکنیم تا بعد ببینیم که آیا ترتّب محال است یا غیر محال؟

نوع شرطیت امر به مهم

اولین مطلبی که(این به مرحوم آخوند ارتباط ندارد) مطرح است و جای سؤال است این که شما می گویید: امر به اهم مطلق است و امر به مهم مشروط است، سؤال این است که شرط از کجا آمده است؟ «هل هذا شرط شرعی ام شرط عقلی»؟ ما یک شرائط شرعیه ای داریم در کثیری از واجبات، مثلا شارع وقتی که به حج می رسد، می فرماید: «یجب علیکم الحج اذا استطعتم»، خودش وجوب