سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 142

حج را مشروط به استطاعت می کند، پس استطاعت«شرط شرعی لوجوب الحج». شارع وقتی که به نمازها می رسد، می گوید: «اذا زالت الشمس فقد وجبت» نماز ظهر و عصر. معنایش این است که وجوب نماز ظهر و عصر، معلق بر زوال شمس است. خود شارع زوال شمس را به عنوان یک شرط شرعی برای وجوب نماز ظهر و نماز عصر قرار داده است. شرائط شرعیه به این کیفیت، فراوان داریم. یک سری از شرائط هم شرط عقلی تکلیف است مثل اینکه قدرت، شرط تکلیف است، ولو اینکه ما بعدا یک حساب دیگری روی این قدرت باز می کنیم، لکن«علی ما هو المعروف»، قدرت، شرط تکلیف است. چه کسی می گوید: قدرت، شرط تکلیف است؟ این عقل است که حکم می کند.

عقل می گوید: اگر قدرت نباشد، مولا نمی تواند تکلیف را به شما متوجه کند. پس شرائطی داریم که به عنوان شرط شرعی، مطرح هستند و شرائطی داریم که به عنوان شرط عقلی، مطرح هستند.

لذا اینجا سؤال می شود: شما در این مثال«ازل النجاسه عن المسجد» که واجب اهم است و قید و شرط ندارد، نوبت به نماز که می رسد، می گویید: «اقم الصلاه إن عصیت الامر بالازاله» یا«إن عزمت علی عصیان الامر بالازاله»، این اگرها که به معنای تعلیق و اشتراط است، آیا اشتراط شرعی است یا اشتراط عقلی است؟ این شرط از کجا آمده است؟ اگر کسی بگوید: این شرط، شرط شرعی است؟ می گوییم: با قطع نظر از اینکه محال هست یا نیست، «بیننا و بینکم، الکتاب و السنه»، کجای کتاب و سنت دارد«اقم الصلاه إن عصیت الامر بالازاله»؟ کجای کتاب و سنت دارد«اقم الصلاه ان عزمت علی عصیان الامر بالازاله»؟ در کتاب و سنت به تکالیف الهیه ای که مشروط به شرائط شرعیه است فراوان برخورد می کنیم، اما در این مثال(که مثال ترتّب هم منحصرا این مثال نیست، این یک مصداق از موارد ترتّب است، مثال زیاد در فقه هست) که ما با ترتّب مواجه می شویم، کدام آیه و روایتی گفته:

«اقم الصلاه إن عصیت الامر بالازاله، ان عزمت علی عصیان الامر بالازاله»؟

پس اگر بخواهید شرط را، شرط شرعی بگیرید، حداقل چیزی که می توانیم در جواب شما بگوییم، این است که چنین چیزی وجود ندارد. ما هم که از جیب خودمان در شرائط شرعیه نمی توانیم مایه بگذاریم و چیزی را به عنوان شرط شرعی مطرح کنیم بدون اینکه هیچ مستندی در کتاب و سنت داشته باشد. لذا سؤال می شود: بر فرض که ترتّب صحیح باشد، محال هم نباشد، دلیلی هم بر امتناعش نداشته باشیم، حرف مرحوم آخوند را هم دربارۀ استحالۀ ترتّب نپذیریم، لکن اولین سؤال این است که اگر مراد شما از اینکه امر به مهم، مشروط به چنین شرطی هست، شرط شرعی باشد، شرط شرعی، دلیل می خواهد«ما الدلیل علی هذا الاشتراط»؟

این کمترین اشکالی است که روی این حرف وارد است، تا بعد ببینیم که اصولا امکان دارد که به