سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 158

را ملاحظه کرده باشد و خصوصیات فردیه را ملاحظه کرده باشد) وقتی این طور شد، آن وقت چگونه می شود که شارع بفرماید: «اقم الصلوه» مشروط به عصیان امر به ازاله است یا مشروط به عزم بر عصیان امر به ازاله است.

علاوۀ بر این که از نظر مقام اثبات هیچ جایی به آیه و روایتی برخورد نمی کنیم که چنین شرطی را دنبال«اقیموا الصلوه» مطرح کرده باشد در حالی که در واجبات مشروطه همه جا خود شارع با کمال صراحت، شرط شرعی را بیان کرده، مثل«اذا استطعتم یجب علیکم الحج. اذا دخل الوقت یجب علیکم الصلوه. اذا بلغ النصاب یجب علیکم الزکوه» و امثال ذلک با کمال صراحت شرایط شرعیه در ادله تبیین شده است و ما در هیچ آیه و روایتی برخورد نکردیم که امر به اقامۀ صلاه را مشروط کرده باشد به عصیان امر به ازاله یا به عزم بر عصیان امر به ازاله.

استحالۀ اشتراط امر به صلاه نسبت به عصیان یا عزم بر عصیان

علاوۀ بر این که اثباتا چنین چیزی نیست، بالاتر می خواهیم بگوئیم که امکان ندارد و این غیر از مسأله استطاعت و دخول وقت است. اگر بخواهد امر به اقامۀ نماز مشروط به عصیان امر به ازاله باشد یا مشروط به عزم بر عصیان امر به ازاله باشد، باید از آن دو مقدمۀ اول حداقل از یکی از آنها صرف نظر کنیم و بگوییم: امر متعلق به طبیعت نیست امر متعلق به افراد است و از جملۀ افراد این فردی است از نماز که خصوصیت فردیه اش علاوۀ بر خصوصیات دیگر، مسأله مزاحمت با ازاله است. در حالی که جمیع خصوصیات فردیه را از دایرۀ متعلق امر بیرون کردیم یا لااقل اطلاق را به معنای لحاظ شمول و سریان همان طوری که مرحوم آقای آخوند معنی کرده اند که از آینۀ طبیعت افراد را بنگریم؛ آن وقت یکی از افرادی که ملاحظه می کنیم آن فردی است از صلاه که جزء خصوصیاتش مسأله مزاحمت با ازاله است. بگوییم: این هم با این خصوصیت مأمور به است؛ این هم با این خصوصیت داخل در دایرۀ متعلق امر است، و چون نمی شود لابد این مقید به عصیان یا عزم بر عصیان است.

اما شارعی که در مقام تعلق امر، جز طبیعت و ماهیت را نمی بیند و معنای اطلاق هم بیشتر از این نیست که طبیعت«بما هی هی» متعلق امر است بدون هیچ خصوصیتی و از آینۀ طبیعت به افراد نمی نگرد که امکان هم ندارد بنگرد و از طرفی مزاحمت هم مزاحمت مربوط به مقام طبیعت و مقام ماهیت نیست، چگونه امکان دارد که شارع امر به اقامۀ نماز را مشروط به عصیان امر به ازاله کند؟ در موارد دیگر روی جنبۀ عدم دلیل در مقام اثبات تکیه می شود، اما اینجا علاوۀ بر این که در مقام اثبات