سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 160

شرعی بحث می کردیم که اگر بخواهد این شرط شرط شرعی باشد مثل سایر شرایط شرعیه ای که شارع در موارد مختلفه دارد، این هم اشکال اثباتی دارد و هم اشکال ثبوتی.

اشکال اثباتی این است که در هیچ دلیلی شما برخورد به این اشتراط نمی کنید به خلاف سایر شرایط شرعیه که در ادله کاملا برخورد می کنید به دلائلی که آن شرایط را بیان کرده است. منتهی خصوصیت اینجا این است که چون این حالت مزاحمت که مسأله عصیان یا مسأله عزم بر عصیان را درست می کند، مثل حالت استطاعت نیست که اصولا هیچ ربطی به ماهیت حج ندارد؛ مثل مسأله دخول وقت نیست که هیچ ارتباطی به ماهیت صلاه ندارد؛ این یک خصوصیتی است در رابطۀ با بعضی افراد طبیعت صلاه و در رابطۀ با بعضی از حالات خود طبیعت صلاه، چون این طور است، امکان ندارد که شارع چنین اشتراطی را بتواند مطرح کند؛ شارعی که فقط در مرحلۀ ماهیت در مقام جعل حکم است، حکمش را ماهیت آورده است، اطلاق هم معنایش این نیست که از مرحلۀ ماهیت پایش را بیرون گذاشته باشد، آن وقت چگونه ممکن است که امر به اقامۀ صلاه را مشروط کند به یک حالتی که آن حالت، خصوصیت فردیۀ آن هم بعضی از افراد طبیعت صلاه است؟ چگونه می تواند یک چنین اشتراطی در کلام شارع واقع شود؟

نتیجه گیری از بحث های گذشته

لذا از نظر ثبوتی هم اینجا زائد بر مقام اثبات اشکال دارد. پس به این نتیجه رسیدیم که اگر قائل به ترتّب که مسأله اشتراط را مطرح می کند، مقصودش اشتراط شرعی باشد، این اثباتا و ثبوتا محل منع و محل مناقشه است. حالا ممکن است این حرف را بزند بگوید: به دلیل شرعی کاری نداریم و در هیچ جا هم، به آیه و روایتی برخورد نکردیم که«اقم الصلوه» را مشروط به عصیان امر به ازاله یا عزم بر عصیان کرده باشد؛ لکن این اشتراط را از راه عقل به دست می آوریم؛ یعنی الان ملاحظه می کنیم می بینیم بین ازاله و بین صلاه تضاد تحقق دارد.

هر دو هم مطلوب مولا و متعلق غرض مولا است و ازاله هم به لحاظ فوریتش اهم از نماز است؛ برای این که فرض ما آنجایی است که وقت نماز به نحو واجب موسع مطرح باشد؛ آن وقت در حقیقت کأنّ این گونه می گوید: چه مانعی دارد که بین این دو جمع کنیم، حیثیت هر دو امر را محفوظ نگه داریم، حیثیت اهم و مهم را هم در نظر بگیریم و دو حق را رعایت کنیم و رعایت«کلا الحقین» به این است که امر به ازاله به صورت واجب مطلق مطرح باشد، اما امر به صلاه به لحاظ این که اهم است، مشروط به عصیان امر به ازاله یا عزم بر عصیان باشد؛ و این شرط را خود عقل از جیبش بیرون