سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 163

شده است بلکه در بعضی از جاهای کفایه یک مرتبۀ پنجم هم استفاده می شود.

«إن لکل حکم مراتب اربعه» اولین مرتبه، اشتمال واجب بر یک مصلحت کامله، اشتمال حرام بر یک مفسدۀ کامله، اشتمال مستحب بر یک مصلحت راجحه، اشتمال مکروه بر یک مفسدۀ مرجوحه و هکذا اولین مرتبه از مراتب چهارگانۀ حکم که از آن تعبیر به مرحلۀ اقتضاء و واجدیت شیء واجب نسبت به مصلحت و حرام نسبت به مفسده است. مرحلۀ دوم: انشاء یعنی مرحلۀ جعل حکم«علی وفق» اقتضائی که در مرحلۀ اولی ثابت بود بر طبق آن اقتضا اگر شارع قانونی وضع کرد حکمی جعل کرد و امر و نهیی را انشاء کرد از آن تعبیر به مرحلۀ تقنین و قانونگذاری و مرحلۀ جعل و انشاء حکم می شود.

مرتبۀ سوم مرحلۀ فعلیت است، یعنی این حکمی را که انشا کرد این قانونی را که مولا جعل کرد با توجه به یک شرایطی و آن شرایط از این قبیل است که اگر مکلف علم به قانون پیدا کرد قدرت بر موافقت قانون پیدا کرد هیچ گونه جهل و عجزی در کار نبود آنجا حکم فعلی می شود؛ یعنی بعث و زجر مولا به مرحلۀ اجرا درمی آید. مثل همین مراحلی که شاید الان هم در بعضی از مواضع تقنینیه وجود داشته باشد در یک مرحله قانون جعل می شود و در مرحلۀ بعدی به اجرا گذاشته می شود؛ یعنی قانون پیاده می شود و باید بر وفق قانون عمل شود، منتها حالا در قوانین متعارفۀ بین عقلا دیگر حالا عالم باشد یا جاهل، اینها ظاهرا خیلی نقش ندارد اما از نظر عقل اجرا و این که یک قانونی به مرحلۀ اجرا و عمل و لزوم موافقت و حرمت مخالفت برسد، مشروط به این است که مکلف اولا اطلاع از آن قانون پیدا کند و ثانیا قدرت بر موافقت و رعایت آن را هم داشته باشد. یعنی عاجز نباشد غیر قادر نباشد این را هم از آن تعبیر می کنند به مرحلۀ فعلیّت. مرحلۀ چهارم که از آن در لسان ایشان به مرحلۀ تنجّز تعبیر می شود، تنجز را معنی می کنند که اگر این قانون مخالفت شد بر مخالفت آن استحقاق عقوبت مترتب است و چوب و کتک در کار است. لذا مرحلۀ تنجز عبارت است از استحقاق عقوبت بر مخالفت تکلیفی که به مرحلۀ فعلیت رسیده است.

تفسیر اقتضاء

اقتضاء را چرا شما از مراحل حکم می شناسید؟ در معنی اقتضا اقتضای حکم وجود دارد. مضاف الیه کلمۀ اقتضا عبارت از حکم است، یعنی یک مصلحت صد درجه دارد که آن مقتضی حکم وجوبی است. چیزی که اقتضای حکم وجوبی را دارد نفس این اقتضا دیگر«لیس بحکم بل هی فی مرتبه سابقه علی الحکم و متقدمه علی الحکم» چیزی که در مرتبۀ متقدمه است این«لا ینبغی أن یسمی و