سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 164

یجعل من مراتب الحکم» و همین طور مرحلۀ تنجز که آخرین مرحلۀ حکم است.

شما مرحلۀ تنجز را به این نحو معنی می کنید، یعنی مرحله ای که بر مخالفت حکم استحقاق عقوبت مترتب است. آیا ترتّب استحقاق عقوبت بر مخالفت حکم این هم جزء مراتب حکم است یا یک امری است که متأخر از حکم است؟ همان طور که مرتبۀ اقتضا تقدم بر حکم داشت مرحلۀ تنجز هم متأخر از حکم است و سزاوار نیست که جزء مراتب حکم شناخته شود. لذا کأنّ مشهور به مرحوم آقای آخوند می گویند: حکم تنها دو مرحله دارد. یک مرحلۀ انشا و یک مرحلۀ فعلیت.

بحث این است که«إن لکل حکم مرتبتین» در همین دو مرحلۀ وسطی است. (انشاء و مرحلۀ فعلیت) آیا این دو مرحله برای هر حکمی ثابت است یا نه؟ از کسانی که این معنی را شدیدا انکار فرموده اند؛ سیدنا الاستاذ الاعظم الامام«قدس الله نفسه الزکیه» است ایشان شدیدا این معنی را انکار کرده اند و یک بیانی در بطلان کلام مرحوم آخوند و مشهور که هر دوی آنها این مرحلۀ انشاء و فعلیت را پذیرفته اند، در بطلان این حرف دارند و بعد یک نظریه ای خودشان در این رابطه ابراز کرده اند. بهتر این است که اول همان دلیلی را که بر بطلان کلام مشهور و مرحوم آقای آخوند ذکر فرموده اند، ذکر کنیم و بعد به نظریۀ ایشان برسیم.

اشکال امام«ره» به مرحوم آخوند و مشهور در انشا و فعلیت حکم

دلیلی که امام بر بطلان کلام مرحوم آخوند و مشهور اقامه می کنند این است که ما یک احکام انشائیه داریم، اگر مسأله علم و قدرت کنار آنها گذاشته شود، به مرحلۀ فعلیت می رسد. اما اگر علم یا قدرت در کنار آنها وجود نداشته باشد در همان مرحلۀ انشاء باقی می ماند دیگر به مرحلۀ فعلیت نمی رسد. بعد می فرمایند مقصود شما از حکم چیست؟ آیا مقصود شما از حکم این احکام مدونۀ در کتاب و سنت است، یعنی همین«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» ی که در کتاب مطرح است و«آتُوا الزَّکاهَ» که در کتاب مطرح است و همین طور احکامی که روایات مأثورۀ«عن النبیّ و الائمه علیهم الصلوه و السلام» بر آنها دلالت دارد آیا مقصود شما از حکم همین است؟ «مفاد الکتاب و السنه ما یدل علیه قوله تعالی و قول الرسول و قول الائمه أو فعلهم أو تقریرهم» آیا مقصود شما از حکم این است که به حسب ظاهر هم همین است.

تا از انسان بپرسند که حکم نماز چیست؟ فورا در جواب«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» در کتاب الله را مطرح می کند. تا بپرسند که حکم زکات چیست؟ انسان«آتُوا الزَّکاهَ» کتاب الله را مطرح می کند. تا بپرسند که حکم حج عبارت از چیست؟ فورا انسان آیۀ«وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً» را