سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 165

مطرح می کند. تا بگویند حکم صوم چیست؟ فورا انسان آیۀ«یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم» را مطرح می کند و همینطور احکامی که بوسیلۀ روایات از رسول خدا و ائمۀ هدی(علیه و علیهم الصلوه و السلام) رسیده است.

اشتراک عالم و جاهل در حکم و استثناء دو مورد از آن

ایشان می فرمایند: اگر مقصود از حکم که شما دو مرحله برای آن قائل هستید؛ یعنی«اقیموا الصلوه» و امثال ذلک«له مرتبتان و له مرحلتان» در نتیجه می خواهید بگویید: این«اقیموا الصلوه» برای آن کسی است که عالم باشد به وجوب«اقامه الصلوه» برای آن کسی است که قادر باشد«علی اقامه الصلوه» اگر این را شما می خواهید ذکر کنید؟ ما می بینیم که در هیچ یک از ادلۀ احکام اصولا بین عالم و بین جاهل و بین قادر و غیر قادر هیچ فرقی گذاشته نشده است.

تنها در تمام فقه از اول تا آخر که برخورد کردیم دو مورد پیدا شده است که خود آنها گفته اند: بین عالم و جاهل فرق وجود دارد: یکی مسأله جهر و اخفات است، گفته اند: اگر کسی جاهل باشد به وجوب جهر و اخفات نماز جهریه را اخفاتا بخواند در روایاتش این است«اجهر فی موضع الاخفات أو اخفت فی موضع الجهر» این اگر جهلا باشد مانعی ندارد. یکی هم در مسأله قصر و اتمام است در موارد قصر و اتمام اگر کسی جاهل به وجوب قصر یا وجوب اتمام باشد«و قصّر موضع الاتمام أو أتم موضع القصر» اگر جاهل باشد گفته اند: مانعی ندارد. ما می بینیم تنها در این دو مورد خودشان آمده اند بین جاهل و عالم فرق گذاشته اند.

اما غیر از این دو مورد همۀ فقه را شما زیر و رو کنید هیچ جایی این مسأله مطرح نیست که «اقیموا الصلوه» برای کسی است که عالم به اقامۀ صلاه باشد اگر از یک مفسری به عنوان مفسر کتاب الله سؤال کنند که«من المخاطب باقیموا الصلوه، من المخاطب بآتوا الزکوه؟» این در جواب بگوید:

«العالم بهذه الآیه، العالم بوجوب اقامه الصلوه، العالم بوجوب ایتاء الزکوه» از نظر ثبوت حکم فرقی بین عالم و جاهل نمی کند شما بیایید آن قاعدۀ عقلیه را مطرح کنید بگویید: یعنی می خواهید بگویید انسان جاهل هم مکلف است انسان جاهل هم«اقیموا الصلوه» گریبان او را می گیرد انسان عاجز هم مکلف است؟

در جواب شما می گوییم: بله به چه دلیل؟ به این دلیل که(این نکتۀ بسیار لطیفی است که ایشان ذکر می فرمایند) شما در مسأله برائت عقلیه می گویید: مستند برائت عقلیه کدام قاعده است؟ قاعدۀ قبح عقاب بلابیان. پس چرا می گویید عقاب بلابیان؟ بگویید: قبح تکلیف بلا بیان چرا کلمۀ تکلیف