سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 166

را برداشته اید و به جای آن کلمۀ عقوبت را گذاشته اید؛ یعنی آنچه را که عقل حکم می کند این است که اگر مولا تکلیفی داشته باشد و این تکلیف به گوش مکلف نرسد و مکلف جاهل به آن باشد، این جهل معنایش این نیست که آن مکلف از دائرۀ تکلیف خارج است؛ نه، آن هم داخل در دائرۀ تکلیف است.

قبح عقاب غیر قادر و جاهل به حکم

منتها جهل این مقدار اثر دارد که اگر انسان جهلا مخالفت کرد مولا قبیح است که او را مؤاخذه و عقاب کند، با این که او جاهل بوده است. پس شما در تبیین این قاعدۀ عقلیه که در باب برائت ذکر می کنید می گویید: «العقاب بلا بیان قبیح» نمی گویید: «التکلیف بلا بیان قبیح» چون تکلیف بلا بیان هیچ قبحی ندارد اما اگر بخواهد در برابر مخالفت این تکلیف مؤاخذه کند آن مؤاخذه قبح دارد و قبح مؤاخذه کاشف از نبودن تکلیف نیست، معنایش این نیست که اگر مؤاخذه قبیح باشد«التکلیف لیس بمتحقق» خیر«التکلیف متحقق لکنه لا یعاقب علی مخالفته مع الجهل» در صورت عجز هم همین طور است.

اگر کسی قدرت نداشته باشد بر این که تکلیف مولا را امتثال کند اگر مولا بخواهد او را مؤاخذه کند، مؤاخذۀ عاجز عقلا صحیح نیست، نه این که اصل توجه تکلیف به عاجز غیر صحیح باشد. لذا مسأله شرطیت قدرت و شرطیت علم«علی خلاف ما هو المعروف، علی خلاف ما هو المشهور» هیچ عنوان شرطیت برای تکلیف ندارد. فقط هرکدام از اینها نبودشان یک عذری است که جلوی مؤاخذۀ مولا را می گیرد و تقبیح می کند عقاب مولا را بر مؤاخذه، نه این که معنایش این باشد که اصل تکلیف از اول مشروط به قدرت و علم است. چنین مسأله ای مطرح نیست و شاهدش هم همین تعبیر به قاعدۀ قبح عقاب بلابیان نه تکلیف و حکم بلابیان است. پس خلاصه این شد که ایشان می فرماید: اگر مقصود شما از حکم این احکام مدوّنه است«أعم مما فی الکتاب و السنه» در هیچ کدام اینها شرطیتی مطرح نیست و قیدی به نام قدرت و به نام علم در آن اخذ نشده است. جاهل و عالم، عاجز و قادر هر دو در آن متساوی هستند. و اگر شما مقصودتان از حکم این احکام مدوّنۀ به نام «اقیموا الصلوه و آتوا الزکوه و للّه علی الناس حج البیت و امثال ذلک» نیست، بلکه مقصود شما از حکم آن«اراده المولی» است که در رابطۀ با احکام شرعیّه«اراده الله تبارک و تعالی» منتها نه اراده الله به ارادۀ تکوینیۀ، آن که ربطی به مرتبۀ حکم ندارد، بلکه به ارادۀ تشریعیۀ ذات مقدس باری تعالی.

لازمۀ حرف مرحوم آخوند(ره) این می شود که این ارادۀ تشریعیه قابل تغییر و تبدل باشد آن هم