سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 175

خطاباتی که انحلال وجود ندارد، لازم نیست که برای مولای مخاطب این معنا باشد که تمامی مخاطبین تحت تأثیر امر قرار می گیرند، تمام مخاطبین منبعث می شوند، نه بلکه همین مقدار که اکثریت یا حداقل اکثریت در طرف مقابل وجود نداشته باشد، کفایت می کند که یک تکلیفی به نحو عموم صادر کند آن مثالی که ذکر کردیم اگر کسی وارد این مجلس شد و از طرف یک مقامی که امرش لازم الاتّباع است، امر کرد به شرکت همه مثلا در یک راهپیمایی این لازم نیست که یقین داشته باشد به این که همه موافقت می کنند نه، همین که یقین نداشته باشد به این که همه مخالفت می کنند یا اکثریت مخالفت می کنند، همین کافی است در خطاب به نحو عموم والا این خطابهای به نحو عموم با مشکلات مواجه می شود.

عدم انحلال در خطابات قرآنی

وقتی که فرق بین خطاب شخصی و خطاب به نحو عموم روشن شد در رابطۀ با خطابات شرعیه می خواهیم نتیجه گیری کنیم. ببینیم آیا این خطاب به نحو«اقیموا الصلاه» خطاب به نحو«اتوا الزّکوه» و امثال ذلک انحلال پیدا می کند به عدد آحاد مکلفین. این ینحل الی خطابات متعدده و خطابهای متعدده کأنّ جمع آوری شده در قالب یک خطاب ریخته شده، اما به حسب واقع خطابات متعدده است، به زید گفته اند که«یا زید اقم الصلاه» به خطاب واحد مستقل، به عمرو هم گفته اند یا عمرو اقم الصلاه و هکذا آیا این خطابات مجموعۀ یک خطابات شخصیه است که در قالب یک لفظ ریخته شده یا این که نه هیچ گونه انحلالی در کار نیست، اینجا ما قرینه داریم بر عدم انحلال.

یک قرینه مهم این است که ما می دانیم که افرادی نسبت به این خطابها مخالفت می کنند و از این افراد هم ما تعبیر به عاصی و عصات می کنیم عاصی یعنی کسی که تکلیف به او متوجه است«ولکنّه خالف التّکلیف» در مفهوم عصیان و در معنای عصیان توجه تکلیف محفوظ است والا اگر تکلیف متوجه به عاصی نباشد، پس چطور ما عنوان عاصی را بر او اطلاق می کنیم؟ کسی که«لم یتوجّه الیه التّکلیف، لا ینطبق علیه عنوان العاصی» پس از عنوان عاصی ما کشف می کنیم که همانطوری که غیر عصات همانطوری که مطیعین مکلف به تکالیف هستند از آن طائفه ای که تعبیر به عصات می شوند، آنها هم مکلف هستند. اگر انحلال در کار باشد درحالی که آمر هم خداوند است و خداوند هم می داند که بعضی از مکلفین عصیان می کنند، باید حکم کنیم به این که«عصات لا یکونون مکلّفین» برای این که توجّه تکلیف به عاصی با علم به عصیان با علم به عدم انبعاث با علم به عدم انزجار در باب نواهی در خطابات شخصیّه و اوامر شخصیه گفتیم، امر غیر صحیحی است.