سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 18

درس چهارصد و سی و هشتم

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلوه و السّلام علی سیّدنا و مولینا و نبیّنا أبی القاسم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و علی آله الطیّبین الطّاهرین المعصومین و لعنه اللّه علی أعدائهم أجمعین، من الآن الی قیام یوم الدّین.

تفسیر بعض المحققین از مفهوم اقتضا

مرحوم آخوند و محقق نائینی«قدس سرهما» در تفسیر یقتضی فرموده اند: اقتضا یک معنای وسیعی دارد هم عینیت یعنی دلالت مطابقه را شامل می شود و هم جزئیت یعنی دلالت تضمن را شامل می شود و هم التزام که همان دلالت التزامیه است؛ یک اشکال منحصر به مرحوم محقق نائینی وارد بود، که ذکر شد و یک اشکال مشترک به هر دو بزرگوار وارد است؛ و آن این است که کلمۀ یقتضی را بخواهیم معنای وسیعی کنیم که هم عینیت و هم جزئیت و هم التزام را شامل شود، روی چه معنایی است؟ این کلمۀ اقتضا و کلمۀ یقتضی و همین طور هیئتی که اشتقاق از این معنا پیدا می کند، یک معنای حقیقی دارد که آن معنای حقیقیش عبارت از مسألۀ تأثیر و تأثر و سببیت و مسببیت است، لذا وقتی که اجزای علت تامه را می شمارید، می گویید: اولین جزء علت تامه، مقتضی است. مقتضی یعنی آن چه که تأثیر ارتباط به آن دارد، نقش سببیت در رابطۀ با اوست؛ منتهی یک شرائط دیگری هم باید در کنارش باشد، مانع هم در کار نباشد. اما بعد از آن که شرط وجود داشت و