سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 185

چوب و فلک در کار نیست، قبح عقاب بلا بیان می گوید: مولا عقوبت نمی کند برای این که بیچاره هر چه هم تفحص کرده دلیلی بر حرمت شرب توتون به دست او نرسیده است.

لذا در بحث برائت هم در مقابل أخباریّین بیشتر توجّه و تکیه روی همین مسأله نبودن استحقاق عقوبت است و این که صرف احتمال حرمت شرب توتون سبب نمی شود که اگر انسان مخالفت کند، چوب و فلکی برای انسان آماده کرده باشند، پس اوّلا ما به عقل که مراجعه می کنیم، آیا غیر از قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در رابطۀ با شرطیّت که حالا کلمۀ شرطیّت را به لحاظ تعبیر معروف و به لحاظ ضیق خناق ما تعبیر می کنیم و الاّ روی بیان ما اصلا عنوان شرطیّت مطرح نیست، شرطیّت هرکجا مطرح باشد معنای شرطیّت چه در شرایط عقلیّه و چه در شرایط شرعیه، معنای شرطیّت متفاوت نیست. منتها حاکم به شرطیّت فرق می کند، حاکمش شرع است و این حاکمش عقل است. غیر از قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان، آیا یک معیار و ملاک عقلی دیگری داریم در رابطۀ با این چیزی که از آن تعبیر به شرطیّت است، علم برای تکلیف می کنند؟ آیا قاعدۀ دیگری هست یا تنها منحصرا همین قاعده است؟ این قاعده هم که موضوع قبح را عبارت از عقاب قرار داده، نه این که موضوع قبح را عقاب از عبارت از تکلیف قرار داده باشد.

حکم عقل به اشتراط قدرت بر اتیان تکلیف

دربارۀ مسأله قدرت، ما به عقل که مراجعه می کنیم، از عقل سؤال می کنیم، عقل چه می گوید؟ عقل وقتی که مسأله را تحلیل می کند، می گوید: خداوند فرمود: مثلا«یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام» حالا یک کسی قدرت عقلیّه، حالا با قطع نظر از مستثنیات شرعی، یک کسی قدرت عقلیّه ندارد روزه بگیرد، به عقل مراجعه می کنیم، می گوییم: از آن طرف خداوند به خطاب عام فرموده: «یا ایها الذین آمنوا» دایره عام وسیع است، حتّی کفّار را هم شامل می شود و عنوان«یا ایها الذین آمنوا» این دلیل بر این نیست که حکم اختصاص به مؤمنین دارد، بلکه این یک تجلیلی است، یا بعض نکات دیگری که در جای خودش ذکر شده است.

یک تکلیف عامّی دربارۀ روزه به همه متوجّه کرده است. به عقل می گوییم زید به هیچ وجه قدرت عقلیّه بر روزه گرفتن ندارد، شما چه می گویید: ایها العقل؟ آیه که هیچ حرفی از قدرت و عدم قدرت نزده، به صورت خطاب عام این تکلیفش را متوجّه کرده، زید هم خارجا«لیس بقادر». «ایها العقل أنت الحاکم، فأحکم»؟ در تعبیرات ارتکازی خودمان، ما چه تعبیر می کنیم؟ می گوییم: «هو معذور فی المخالفه». این آدم در مخالفت عذر دارد، نه این که تکلیف شاملش نمی شود. نه، تکلیف