سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 189

شکّ در تحقّق مشروط داریم.

تسری شک در تحقق شرط به شک در مشروط

در قضیۀ«إن جائک زید فاکرمه» روی این معنایی که مشهور از قضیۀ شرطیّه و از واجبات مشروطه می کنند، می گویند: مجییء زید«شرط لوجوب إکرامه» اگر در یک موردی شک کردیم در این که آیا این مجییء زید تحقق پیدا کرده یا نه؟ آن حدّ بالا را ذکر می کنیم، حتّی می گوییم: فحص هم لازم است و فحص کامل هم انجام گرفت، امّا مشخص نشد که مجییء زید که عبارت از شرط برای وجوب اکرام است، آیا تحقق پیدا کرد یا نه؟ معنایش چیست؟ معنایش این است که با شکّ در شرط، در مشروط شک می کنیم، شکّ در مجییء زید معنایش شک در وجوب اکرام است، شکّ در وجوب اکرام هم مجرای اصالت البرائه است.

یعنی باید به دنبال شکّ در وجوب اکرام یک اصالت البرائه هم ضمیمه کنیم تا خودمان را از زیر بار تکلیف به وجوب اکرام خارج کنیم. در مثال شرعی، اگر کسی شک دارد در این که مستطیع هست یا نه؟ و فرض کنیم که فحص هم بر او لازم است، دیگر بالاتر از این نیست، «یجب» این که فحص کند دفاترش را زیر و رو کند و به دست بیاورد که«هل هو مستطیع ام لا»؟ لکن این بیچاره هرچه فحص کرد به جایی منتهی نشد، نفهمید که استطاعت دارد یا نه؟ نه این که معنای استطاعت را نمی داند چیست؟ نه، شک در تحقّق صغرای استطاعت دارد و فحص کامل هم کرده لکن بر اثر این فحص به جایی هم نرسیده که«هل هو مستطیع ام لیس بمستطیع؟» در اینجا وظیفه چیست؟ وظیفه این است که می گوییم: با شکّ در استطاعت، این شکّ در وجوب حج پیدا می کند و شکّ در وجوب حج خودش مسأله را تمام نمی کند. این شبهۀ وجوبیه است، باید اصالت البرائه در آن جریان پیدا کند، با توجّه به اصالت البرائه خودش را از زیر بار تکلیف احتمالی حج بیرون ببرد.

فرض کردیم که فحص را رعایت کرده، در ناحیۀ حکم هم بدون استمداد از اصالت البرائه راه به جائی ندارد. این شبهۀ وجوبیه است و باید اصالت البرائه در اینجا جریان پیدا کند تا از زیر بار تکلیف خارج شود اگر کسی فرضا پیدا شد گفت: قبول نداریم که در شبهات وجوبیّه اصالت البرائه جاری می شود، بلکه لازم است احتیاط کند، چاره ای نیست جز احتیاط کردن. لذا شکّ در استطاعت وقتی که مسأله را به شکّ در وجوب حج می کشاند، تازه مسألۀ برائت و احتیاط پیش می آید چون مشهور قائل به اصالت البرائه هستند، حکم می کنند: «لا یجب علیه أن یحج». معمولا در شرایط تکلیف، یک همچین مسائلی مطرح است. سؤال می کنیم، می گوییم: اگر علم شرط تکلیف شد، مانند استطاعتی