سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 191

یقین به عدم استطاعت چه معنی دارد که دیگر وجوب حج با اصالت البرائه کنار برود؟ لذا از یکی از این دو مطلب شما باید رفع ید بکنید: یا دست از شرطیت علم برای تکلیف بردارید یا کتاب اصالت البرائه را از کتابهای اصولی و مباحث علم اصول کنار ببرید و الاّ بین این دو«لا یکاد یتحقق الاجتماع». این دلیل بسیار جالب و روشنی هست.

تقسیم حکم به فعلی و انشائی

اما دلیل دوم که در باب علم مطرح است این البته روی مبنای خودمان این اشکال و این دلیل درست است؛ یعنی روی همان مبنایی که تبعا لسیدنا الاستاذ الاعظم الامام«قدس الله نفسه الزکیه» اختیار کردیم و آن این است که ما برای هر حکمی دو مرحله قائل نیستیم این طوری که مشهور و مرحوم آقای آخوند(ره) قائل هستند. بلکه ما برای احکام دو نوع قائلیم: اکثریت احکام را احکام فعلیه تشکیل می دهد و یک قسمت از احکام هم در حالت انشائی محفوظ هست و فعلیت آن متوقف بر ظهور حضرت بقیه الله«روحی له الفداء» است.

روی این مبنا این استدلال وارد است و درست است پس این احکامی که الان در اختیار ما است، احکام فعلیه است. احکام انشائیه بعضی از احکامی است که در زمان ظهور آن حضرت فعلیت پیدا می کند. اما این احکامی که در دست ماست«لیست الاّ احکاما فعلیه» روی این مبنا آن وقت سؤال می کنیم اگر علم بخواهد شرطیت داشته باشد برای فعلیت احکام روی این مبنا دور لازم می آید.

چرا؟ برای این که از یک طرف معنای شرطیّت این است که تا شرط تحقق پیدا نکند مشروط تحقق پیدا نمی کند. همان طوری که وجوب حج«یتوقف علی الاستطاعه» فعلیت این احکام هم«یتوقف علی العلم بها» برای این که علم شرطیت دارد روی این فرضی که شده است پس فعلیّت متوقف بر علم است؛ علم هم که متوقف بر فعلیت است برای این که علم به کدام حکم نقش دارد؟ علم به آن احکام انشائیه ای که در زمان حضرت بقیه الله می آید یا علم به این احکام کثیره ای که الان فعلیت دارد؟

پس در نتیجه«فعلیه الحکم یتوقف علی العلم و العلم یتوقف علی الفعلیه». ممکن است بگویید:

علم متوقف بر فعلیت نیست، ممکن است گاهی اوقات انسان علم به یک مطلب غیر واقعی پیدا کند گاهی انسان معتقد می شود و قاطع می شود به یک مطلبی و بعد هم معلوم می شود که آن مطلب خالی از واقعیت بوده است و هیچ گونه حقیقتی نداشته است می گوییم: «هذا لیس بعلم». ما در رابطۀ با علم به واقع بحث می کنیم نه علم تو خالی نه علم مخالف للواقع درست است انسان گاهی صددرصد