سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 192

معتقد می شود به یک مطلبی که واقعیت غیر از آن مطلبی است که انسان صددرصد به آن معتقد شده است. لذا نمی توانیم بگوییم: قطع به هر چیزی توقف بر واقعیت آن چیز دارد نه«یمکن ان یحصل القطع من دون أن یکون هناک واقعیه و حقیقه اصلا».

این را قبول داریم ولی بحث در اینجا این نیست، بحث در این است که علم به حکم پیدا کند«و کأن» این علم«مطابقا للواقع» اینجا روی مبنای ما اگر مسألۀ شرطیّت علم مطرح باشد«یلزم الدور» برای این که ما یک نوع حکم بیشتر نداریم«و هو الذی نسمیه بالحکم الفعلی». شما هم می گویید:

علم شرطیت برای حکم فعلی دارد. پس از یک طرف لازمۀ شرطیت این است که فعلیت بر حکم متوقف بر علم باشد از طرف دیگر، علم هم متوقف بر حکم است برای این که ما علم مطابق را بحث می کنیم. نه علم خالی از واقعیت و بدون واقعیت. منتها این استدلال مبنایی است و روی همان مبنای گذشته پیاده می شود بخلاف آن دلیل اول که آن دیگر اختصاص به مبنای گذشتۀ ما نداشت.

دو دلیل بر عدم اشتراط قدرت

اما در باب قدرت هم بالخصوص ما دو دلیل داریم: یک دلیل این است که ما در بحث مقدمۀ واجب تقسیماتی برای مقدمه می کردیم. یکی از تقسیمات این بود که«المقدمه تاره تکون مقدمه الوجود و اخری تکون مقدمه الصحه و ثالثه تکون مقدمه العلم و رابعه تکون مقدمه التکلیف». چهار گونه مقدمه ما آنجا ذکر کردیم و گفتیم آن که داخل در محل بحث است در باب مقدمۀ واجب، همان مقدمۀ وجود است؛ مثل نصب سلم که مقدمۀ وجود کون علی السطح است. مقدمۀ صحت را هم روی یک تقدیری به مقدمۀ وجود برمی گرداندیم و اما مقدمۀ وجوب گفتیم آن بلا اشکال از محل بحث در باب مقدمۀ واجب خارج است؛ یعنی اگر یک چیزی مقدمۀ اصل وجوب شد مقدمۀ اصل تکلیف شد بگوید این مقدمۀ وجوبیه را هم شما باید تحصیل کنید نه او دیگر وجوب غیری ندارد.

مثال آن هم این استطاعت است. استطاعت مقدمۀ وجوب حج است. حالا که مقدمۀ وجوب شد آیا برای کسی لازم است که برود خودش را مستطیع کند یا خیر؟ اگر استطاعت پیدا شد«یجب علیه الحج» حتی اگر یک تاجری از نظر مسألۀ فقهیّه یقین دارد که اگر این معامله را انجام دهد آنقدر منفعت دارد که«یکون مستطیعا» شرعا لازم است که این معامله را انجام دهد یا خیر؟ هیچ ضرورتی ندارد مقدمۀ وجوبیه از بحث مقدمۀ واجب خارج است.

کسی نیامده است بگوید: مقدمۀ وجوبیه لازم التحصیل است ولو به وجوب غیری مقدمی. وقتی که مقدمه خود بخود آمد پدرش مرد و یک ثروت هنگفتی«بالارث» به این منتقل شد«یصیر