سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 209

واجب اهم و ازاله می شود واجب مهم.

اگر مکلف از قدرت واحده اش هیچ استفاده نکرد، نه ازالۀ نجاست از مسجد کرد و نه آن بچه ای را که در حوض مسجد افتاده و مشغول غرق شدن است، نجات داد، اینجا«یستحق عقوبتین» و ما در این مسألۀ«استحقاق عقوبتین» با قائل به ترتب شریک هستیم، قائل به ترتب هم که مسألۀ طولیت و اختلاف رتبه ذکر می کند، می گوید: اگر کسی«کلا الامرین» را مخالفت کرد، هم امر به اهم را و هم امر به مهم را این شخص یستحق عقوبتین» اما مرحوم آخوند مثل این که خیلی سختشان است که این معنا را باور کنند که انسان از یک طرف، یک قدرت بیشتر نداشته باشد و از طرف دیگر دو استحقاق عقوبت بر عدم استفادۀ از قدرت واحده داشته باشد، لذا می بینید که در کفایه می فرماید: که یکی از اشکالاتی که ما به سید الاستاذ مرحوم میرزای بزرگ شیرازی که قائل به ترتب بود، می کردیم همین مسأله است که لازمۀ قول به ترتب این است که اگر مکلف«کلا الامرین» را مخالفت کند باید استحقاق دو عقوبت داشته باشد، در حالی که نمی شود این حرف را زد. چرا نمی شود ما ملتزم به این معنا شویم؟

قدرت ولو این که واحده است، اما این قدرت واحده اگر در انجام یک تکلیفی نسبت به مخالفت تکلیف دیگر صرف شد، عقل به معذوریت حکم می کند اما اگر صرف نشد، نسبت این قدرت به «کلا التکلیفین علی السواء» است. دستور هم که به جمع متعلق نشده که بگوید: «اجمع بین الامرین» تا شما بگویید: «الجمع بین الامرین» مقدور نیست، نه تکلیف به ازاله متعلق شده«هل کنت قادرا علی الازاله ام لا؟» بله، پس چرا ازاله نکردید«یستحق العقوبه، هل کنت قادرا علی الصلاه مثلا ام لا؟» بله«لم ترکت الصلاه، تستحق العقوبه علی مخالفه التکلیف بالصلات» لذا راهی را که ما طی کردیم با راه ترتب از نظر«استحقاق عقوبتین» در صورت مخالفت«کلا الامرین» مشترک است، منتهی راه ما در آن طولیت و ترتب و اشتراط و تقدم و تأخر مطرح نبود، در حالی که قائل به ترتب مسألۀ طولیت و ترتب را مطرح می کرد، ما تا اینجا در حقیقت اصل بحث و تحقیق بحث را روی مبانی و مقدمات خودمان ذکر کردیم، دیگر روی قاعده نیازی نیست به این که مبحث ترتب را به آن صورت که مطرح شده، مطرح کنیم. لکن در عین حال ما به اختصار چون مباحث مفصلی در این رابطه است، مخصوصا مرحوم محقق نائینی(ره) یک بحث بسیار طولانی در این رابطه دارند، لکن ما دیگر به تطویل آن بحث را ادامه نمی دهیم اما روی قول به ترتب روی مبانی خودشان با قطع نظر از حرفهایی که زدیم، یک اشکالاتی به مسألۀ ترتب داریم که آنها را علی سبیل الاختصار ان شاء الله در جلسات بعدی مطرح می کنیم.