سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 21

است، علاقه لازم است، همین طوری نمی شود لفظ را در غیر ما وضع له به کار برد. لذا وقتی کلمۀ یقتضی را به صورت مجاز هم در جای دیگر بخواهیم استعمال کنیم، این طور نیست که بشود از هر دو خصوصیتش چشم پوشی کرده و بگوییم، نه، لازم است که تأثیر و تأثر باشد و حتی لازم است که تعدد و مغایرت وجود داشته باشد، و آنجایی هم که عینیت باشد ما کلمۀ اقتضا را به کار می بریم.

عدم صحت استعمال مجازی کلمۀ اقتضا به معنای عینیت و جزئیت

آیا عینیتی که از آن تعبیر به دلالت مطابقه می کنید، اگر امر به شیء عین نهی از ضد است، و بینشان هیچ گونه مغایرتی وجود ندارد، چطور می شود تعبیر به کلمۀ اقتضا کرد، این عینا مثل این می ماند که بگویید: «الامر بالشیء یقتضی الامر بالشیء» چطور اگر این طوری کسی استعمال کند، شما با این استعمال مخالفت می کنید و می گویید: معنا ندارد بگوییم: «الامر بالشیء یقتضی الامر بالشیء» آنهایی که امر به شیء را عین نهی از ضد می دانند که البته حرف بسیار غلطی هست، لکن حالا اگر کسی عینیت را قائل شد گفت: امر به شیء عین نهی از ضد است، مثل این می ماند که بگوید: امر به شیء عین امر به شیء است. آیا در تعبیر دوم، می توانید کلمۀ اقتضا را به کار ببرید؟ اگر عینیتی فرضا درست شد، آنجا هم نمی شود کلمۀ اقتضا را به کار برد.

آنچه که ما بر آن تکیه داریم این است که کلمۀ یقتضی با عنوان عینیت ولو به صورت استعمال مجازی هم باشد و مجاز را به هر معنایی، معنا کنید، با آن نحوی که مشهور مجاز را معنا کردند، و چه به آن نحوی که بعضی از محققین معنا کردند، در مورد عینیت کلمۀ اقتضا، هیچ گونه مصحح و مجوز استعمال ندارد، نه تنها در عینیت این طور است، در جزئیت هم همین طور است، آنهایی که می گویند: امر به شیء یقتضی...، و یقتضی را به تضمن معنا می کنند، معنای تضمن این است که نهی از ضد جزء مدلول امر به شیء است و بعض مدلول امر به شیء است، طبق همین حساب باز ما کلمۀ یقتضی را به صورت مجاز هم نمی توانیم به کار ببریم چرا؟ برای این که نمی شود گفت: «الکل مقتض لجزئه» اما می توانیم بگوییم: «الکل متضمن لجزئه، الکل مشتمل علی جزئه»، اما«الکل مقتض لجزئه» که در اقتضاء گفتیم، مغایرت شرط است و جزء و کل مغایرت آنچنانی بینش وجود ندارد، برای این که جزء، جزء همین کل است و کل مشتمل بر همین جزء است، کل مشتمل بر جزء و جزئی که جزء الکل است، این متعدد نیست، متغایر نیست نمی گویند: «هما امران متغایران» بلکه می گویند: «احدهما مشتمل علی الآخر و متضمن للآخر». لذا آنهایی که مسألۀ دلالت تضمن را هم مطرح می کنند، با کلمۀ یقتضی نمی توانند به صورت یک استعمال صحیح برخورد کنند که مقصود