سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 212

طی کرده اند خطابات عامه را منحل بدانیم«الی خطابات شخصیه». علم و قدرت را هم به عنوان شرط برای تکالیف مطرح کنیم. اگر این حرفها را بزنیم آیا روی این مبنا مسأله ترتب به این کیفیتی که توضیح دادیم صحیح است؟ یعنی عقل در چنین مواردی به صورت ترتب مسأله طلب ضدین و جمع بین ضدین را پیاده می کند یا خیر؟

جنبۀ اثباتی ترتب

بحث دیگر روی حرف مشهور است، در باب ترتب دو بحث هست: یک بحث مربوط به مقام ثبوت است، و یک بحث مربوط به مقام اثبات است. اما در مقام اول، فعلا بحث ما بحث ثبوتی و بحث تصویری است که آیا تصویر ترتب به این کیفیتی که برای ما ذکر کردند، صحیح است ثبوتا یا خیر؟ کلمۀ ترتب به معنای طولیت است. به معنای تأخیر است رتبۀ امر به مهم از امر به اهم است.

یعنی امر به اهم در یک رتبۀ متقدمه واقع شده است و امر به مهم در رتبۀ متأخره. مثل مسأله علت و معلول که شما بین علت و معلول عنوان ترتب را پیاده می کنید و می گویید که معلول در طول علت است. نه طول زمانی طول از نظر رتبه.

حالا در«ما نحن فیه» از قائل به ترتب سؤال می کنیم، به چه مناسبت امر به صلاه را از نظر رتبه متأخر از امر به ازاله می دانید؟ او می گوید: برای این که امر به مهم مشروط است. مشروط به یک شرطی است که آن شرط را وقتی که ما با امر به اهم ملاحظه می کنیم، می بینیم آن شرط تأخر دارد از امر به اهم، و آن شرط یا عصیان است و یا عزم بر عصیان. ما همان عصیان را فعلا ولو من باب مثال مطرح می کنیم.

قائل به ترتب به ما می گوید که امر به صلاه به عنوان واجب مشروط مطرح است. شرط آن چیست؟ عصیان؛ عصیان چه چیزی؟ عصیان امر به ازاله. و چون شرط امر به صلاه عصیان امر به ازاله است، و عصیان امر به ازاله تأخر دارد از امر به ازاله، لذا می گوییم: «امر بصلوه مترتب، متأخر عن الامر بالازاله». ما سؤال را دنبال می کنیم. می گوییم: قبول کردیم که«امر بصلوه مشروط بعصیان امر به ازاله» است. در عالم تصویر. اما«عصیان امر به ازاله» چرا از امر به ازاله تأخر دارد؟ چرا عصیان امر به ازاله متأخر از امر به ازاله است؟ او در جواب ما می گوید: برای این که عصیان نقیض اطاعت است.

اطاعت و عصیان«امران متناقضان». اطاعت عبارت از«فعل المأمور به» است، عصیان عبارت از «ترک المأمور به» است. چون عصیان و اطاعت متناقضان هستند، آن وقت ما دو مطلب را به هم ضمیمه می کنیم و نتیجه می گیریم که عصیان تأخیر دارد از امر به ازاله.