سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 213

یک مطلب این است که اولا خود اطاعت در رابطۀ با امر تأخر دارد یا نه؟ اطاعت اگر به معنای صرف تحقق آن عمل مأمور به با قطع نظر از عنوان مأمور به بودن باشد، اطاعت هم تأخر از امر ندارد.

مثلا احسان به پدر«لا یتأخر عن الامر بالاحسان» که اگر امر به احسان نباشد، احسان به پدر تحقق پیدا نمی کند. نه، احسان به پدر در صورتی عنوان اطاعت پیدا می کند که با اضافۀ به امر مطرح باشد. یعنی احسان به پدر«بما انه مأمور به ینطبق علیه عنوان الاطاعه» و اگر معنی اطاعت این شد، نمی شود که متأخر از امر نباشد. باید امری به احسان به پدر متعلق شود، احسان به پدر«بما انه مأمور به» در خارج تحقق پیدا کند تا ما عنوان اطاعت بر این احسان به پدر اطلاق کنیم.

پس اولا یک بحثی دربارۀ خود اطاعت است، که آیا«اطاعت متأخر عن الامر»؟ می گوییم: قائل به ترتب می گوید: بله، اطاعت که صرف تحقق ذات مأمور به در خارج نیست. اطاعت اضافۀ به امر دارد.

احسان به پدر«بما انه مأمور به» اطاعت بر آن صادق است. پس یک مطلب در رابطۀ با خود اطاعت است. مطلب دوم این است که اگر اطاعت تأخر از امر پیدا کرد، عصیان هم که نقیض اطاعت است، آن هم تأخر از امر دارد. چرا؟ برای این که«نقیضان فی رتبه واحده» دو نقیض در یک رتبه واقع شده اند، و در یک رتبه قرار گرفته اند.

پس در حقیقت قائل به ترتب وقتی که مسأله طولیت را می خواهد مطرح کند، همۀ این حرفها در ترتب وجود دارد. اول باید اطاعت هر امری را متأخر از آن امر بداند. عصیان را نقیض اطاعت بداند.

متناقضین را در رتبۀ واحده بداند، پس عصیان امر به ازاله متأخر از امر به ازاله است. و چون وجوب صلاه مشروط به این امر متأخر است، چیزی که مشروط به امر متأخر شد، این لا محاله تأخر دارد. این هم مترتب بر او و در طول او قرار می گیرد. چنین تصویری را قائل به ترتب دارد.

عدم اتحاد رتبه در نقیضین

ما می گوییم: اولا در مباحث اولیه، باب نقیضین که در رابطۀ با امر بشیء مقتضی نهی از ضد است، بحث کردیم که مرحوم آخوند در یک عبارت شاید کمتر از دو سطر مسأله ضدین را به مسأله نقیضین تشبیه کرده است. بعد مرحوم محقق قوچانی که از اجلاء تلامذۀ مرحوم محقق خراسانی بوده است، و«له حاشیه دقیقه علی کفایه الاصول» و استاد مرحوم مشکینی هم بود، یعنی مرحوم مشکینی هم نزد مرحوم آقای آخوند تلمّذ کرده است و هم نزد مرحوم قوچانی که از اجلاء تلامذۀ مرحوم آقای آخوند بوده است. ایشان در حاشیۀ کفایه، بیان مرحوم آقای آخوند را یک دلیل مستقلی بر مسألۀ عدم مقدمیت می داند. قائل به اقتضا بیشتر روی مسأله مقدمیت تکیه می کرد و می گفت: