سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 214

«ترک الصلوه مقدمه للازاله» و چون ازاله واجب است، ترک صلاه هم وجوب مقدمی پیدا می کند.

ظاهر عبارت مرحوم آخوند در رابطۀ با ابطال مقدمیت این بود که ضدین را تشبیه به متناقضین می کرد. اما این محشی بزرگوار مسأله را به صورت دلیل درآورده بود. یعنی متناقضین را اصلا راهی برای ابطال مقدمیت بر«ما نحن فیه» قرار داده بود. به این صورت که می گفت: متناقضین یعنی«صلوه و ترک الصلوه» هر دو در یک رتبه هستند. «صلوه و ترک الصلوه». بعد هم می فرمود: چون بین«ترک صلوه و فعل ازاله» یک«ملائمه کامله» تحقق دارد، این ملائمت اقتضاء می کند که بگوییم: ازاله هم با صلوه در یک رتبه هست، بدون این که مسأله تقدم و تأخری در کار باشد. برای این که«عدم الصلوه مع نفس الصلوه فی رتبه واحده، و عدم صلوه مع فعل الازاله» بینشان کمال ملائمت وجود دارد و در حقیقت از راه متناقضین و این که متناقضین«فی رتبه واحده» هستند، مسأله مقدمیت را در باب ضدین و این که«عدم احد ضدین مقدمۀ فعل ضد آخر» باشد، ایشان نفی می کردند.

ما آنجا دو اشکال به این مطلب داشتیم، که در«ما نحن فیه» یک اشکال سومی هم ضمیمۀ آن می شود، و آن این بود که اصلا مواردی که پای عدم در بین است، هیچ حکمی نمی توانیم داشته باشیم، متناقضین عبارت از امر وجودی و امر عدمی است. آیا شما می خواهید بگویید که این امر عدمی اتحاد رتبه با امر وجودی دارد؟ عدم که موضوع برای حکم نمی تواند واقع شود. «لان العدم لیس بشیء حتی یحکم علیه». نه حکم به اتحاد نه حکم به تقدم و نه حکم به تأخر دربارۀ عدم نمی شود. حکم به اتحاد نمی شود، برای این که اینها احکام ثبوتیه است، و احکام ثبوتیه موضوع لازم دارد. «ثبوت شیء لشیء فرع ثبوت المثبت له». شما چه چیزی را می خواهید بگویید اتحاد رتبه دارد؟ عدم را. مگر عدم موضوعی است که بتواند اتحاد رتبه که یک امر ثبوتی و یک امر وجودی است، محمول برای یک امر عدمی واقع شود. «لیس بشیء» موضوع برای یک محمول وجودی است، حالا محمول وجودی هرچه می خواهد باشد، هر عنوانی باشد، چه تقدم و چه تأخر، چه اتحاد و چه سایر احکام وجودیه؛ «العدم لیس بشیء حتی یحکم علیه بامر وجودی و بشیء وجودی». لذا اشکالی که به محقق قوچانی وارد می شد و سابقا عرض کردیم، این معنی بود.

عدم اتحاد رتبه بین ضدین

اشکال دوم به ایشان این بود، حالا فرض کنیم که ما از این حرف صرف نظر کردیم، که می گفتیم اگر«عدم الصلوه» با«فعل صلوه» در رتبۀ واحده باشند، و از این اشکال صرف نظر کنیم، اما چه دلیلی دارید بر این که«عدم صلوه» با«فعل ازاله» هم در رتبۀ واحده هستند؟ و علت را هم این گونه ذکر