سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 219

زمان واحد هم ازاله را مأمور به قرار دهد و هم صلاه را، بدون هیچ قید و شرطی، در حالی که این دو متضاد هستند و امکان اجتماع در زمان واحد را ندارند. نمی شود کسی که اشتغال به ازاله دارد، در حال اشتغال، نماز را هم مشغول باشد و بالعکس. پس در حقیقت این معنی نزد قائل به ترتب محرز و مسلم است که اگر امر به ضدین در عرض واحد باشند و هیچ گونه ترتبی بینشان نباشد، دو تا واجب مطلق هر دو متضاد، این امکان ندارد که مولی هم بگوید: «ازل النجاسه عن المسجد فورا» و هم بگوید«اقم الصلاه فی آن واحد»، این لا یعقل. اما می گوید: ما از راه طولیت و ترتب می خواهیم جلوی این استحاله را بگیریم. در حقیقت راهی به سوی امکان پیدا کنیم.

راهی که سرّ مسأله استحاله و مسأله امتناع باشد. عبارت از ترتب است که امر به اهم به صورت واجب مطلق مطرح باشد و امر به مهم به صورت واجب مشروط و شرطش هم تأخر از امر به اهم داشته باشد، خصوصیت در نفس اطلاق و اشتراط نیست؛ شرط هم خصوصیت دارد و آن متأخر بودن شرط امر به مهم است از خود امر به اهم، می گوید: ما با این طولیت راه امکان را برای شما باز می کنیم و جلوی استحاله را می گیریم. می گوییم اینجا باید مسأله بررسی شود. ببینیم آیا با ترتب راهی بسوی امکان باز می شود یا این که با این ترتب ولو این که در عالم ثبوت هم بپذیریم، راهی برای جلوگیری از استحاله پیدا نخواهید کرد. حالا چرا؟ توضیح این مطلب این بود، مرحوم آخوند در مسأله شرط امر به مهم، دو تصویر داشت؛ حالا ما یک تصویر سومی هم به آن اضافه می کنیم که دیگر همۀ احتمالات متصورۀ در اینجا مورد بحث قرار گرفته باشد.

سه احتمال در مسألۀ ترتب

سه احتمال در ترتب عبارت از این است که یک وقت شرط امر مهم را خود عصیان خارجی می گیریم نفس معصیت واقعیه و نفس عصیان حقیقی. یک وقت شرط را همانی که مرحوم آخوند از آن تعبیر می کند به عزم بر عصیان و دیگران از آن تعبیر می کنند به تلبس به عصیان که مقصود از تلبس به عصیان همان اولین مرحلۀ تحقق عصیان است که اولین مرحله عبارت از نیه العصیان و العزم علی العصیان است. و بعضی دیگر به شروع در عصیان تعبیر کرده اند که مقصود آنها هم از شروع در عصیان همان عزم بر عصیان است که اول گامی است که انسان به طرف عصیان برمی دارد اولین گام عبارت از اراده العصیان و العزم علی العصیان است.

پس در حقیقت حالا دو نحو ذکر کردیم یک وقت شرط عصیان واقعی و عصیان حقیقی است که عصیان حقیقی به چه چیز تحقق پیدا می کند؟ در مسأله ازاله دو حکم مطرح است و به عبارت دیگر