سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 220

یک حکمی به صورت فورا ففورا مطرح است. یعنی حالا با قطع نظر از مسأله صلاه اگر کسی وارد مسجد شد این«ازل النجاسه عن المسجد فورا» به او وارد است و اگر این را مخالفت کرد، باز فورا گریبان او را می گیرد، اگر فورا را هم مخالفت کرد، فورا آن سوم گریبان او را می گیرد. این یک خصوصیتی است در مثال معروف.

اما اگر مثال را این طور قرار ندهیم که این مسأله فورا ففورا در آن مطرح باشد، مثال را یک واجب اهم مضیق قرار بدهیم که معنای مضیق این است که اگر زمان این واجب شروع شد و از همان لحظۀ اول مکلف اقدام به انجام این واجب نکرد، در آن دوم عصیان تحقق پیدا کرده است؛ برای این که نمی شود این واجب را انجام داد، چون مضیق است، یعنی ظرفیت زمانیۀ آن به اندازۀ خود واجب است. واجبی که ده دقیقه ظرفیت زمانیه لازم دارد. عصیانش چه موقع حاصل می شود؟ اگر مکلف بخواهد در برابر این واجب عصیان کند، عصیان متوقف بر گذشتن مجموع ده دقیقه نیست، عصیان متوقف بر این است که همان دقیقۀ اول اگر واجب را شروع نکرد، یتحقق العصیان برای این که نمی شود این واجب را ظرف یک دقیقه انجام داد. این نیاز به ده دقیقه وقت دارد و ده دقیقه وقت وجود ندارد. لذا واجب اهم را این گونه فرض کنید که عبارت از یک واجب مضیقی است که ظرفیت زمانیه اش به اندازۀ خودش است و یک دقیقه از این ظرفیت زمانیه اگر بگذرد و شروع به واجب نشود، عصیان تحقق پیدا می کند و دیگر نمی تواند واجب را در خارج انجام دهد. این مثال جالب به این کیفیت است.

اینجا این عصیان خارجی که به صورت شرط برای امر به مهم واقع می شود، روی هم رفته سه صورت می شود: یک وقت عصیان خارجی را به نحو شرط مقارن یا متقدم مطرح می کنید که معنی شرط مقارن یا متقدم این است که اول باید عصیان تحقق پیدا کند و بعد امر به مهم حاصل شود. مثل «ان جاء زید فأکرمه» که تا زمانی که مجیء زید خارجا تحقق پیدا نکند، وجوبی برای اکرام او حاصل نمی شود. لذا مجیء زید یا به عنوان شرط متقدم مطرح است و یا به عنوان شرط مقارن. اما احتمالی که مرحوم آخوند ذکر می کند، این است که همین عصیان خارجی و واقعی به نحو شرط متأخر مطرح باشد یعنی عصیانی که پنج دقیقۀ بعد تحقق پیدا می کند، شرطیت داشته باشد برای امر به مهم الان و تشبیه می کردیم به اجازه در باب بیع فضولی بنابر کشف حقیقی.

بیع فضولی اگر الان واقع شد و اجازه فردا آن کسی که قائل به صحت بیع فضولی هست و اجازه را هم از طرفی کاشفه می داند و نه ناقله و کشف را هم به نحو کشف حقیقی معنی می کند او می گوید که اجازۀ فردا روی صحت امروز اثر می گذارد که ما اگر شرط متأخر را بخواهیم یک اصطلاح علمی