سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 223

ندارد که در آن واحد هم امر به ازاله کند و امر به اقامۀ صلاه.

می خواهیم ببینیم این مشروط بودن امر به اقامۀ صلاه به یک شرطی است که آن شرط در ظرف خودش امر به اهم را از بین می برد. اما چون به نحو شرط متأخر مطرح است. الان نمی تواند روی امر به ازاله اثری داشته باشد. الان تحقق عصیان به عبارت دیگر آنچه که امر به ازاله را ساقط می کند، نفس العصیان است. تعقب عصیان یک امری است که الان به حسب واقع وجود دارد، این«تعقب لا یکون مثبتا فی العقل» ما جایی نشنیدیم و ندیدیم و ملاکی برای این مسأله پیدا نکردیم. بلکه دلیل بر خلافش داریم و دلیل بر خلافش این است که اگر مثلا یک کسی یقین دارد که الان، خدای نکرده در بعد از غروب شمس نماز مغرب و عشا در ظرف خودش ترک خواهد شد، آیا این علم به این معنی که عصیانی متعاقبا تحقق پیدا خواهد کرد، این سبب می شود که امر به نماز مغرب و عشا کنار رود یا این که نه این امر، زمانی کنار می رود که وقت نماز عشا بگذرد و خدای نکرده این واجب الهی انجام نگیرد.

نتیجۀ بحث در مسألۀ ترتب

پس در حقیقت شما که ترتب را قبول دارید، اگر اشتراطی نباشد، اگر امر به اهم و امر به مهم به نحو واجب مطلق باشد، «یستحیل» با این اشتراط کجای این استحاله را می توانید از بین ببرید؟ برای این که الان هم امر به ازاله است، «لانه لا یتحقق العصیان» هم امر به صلاه است«لأنه مشروط بالعصیان و بالشرط المتأخر» و شرط متأخر در ظرف خودش تحقق پیدا می کند. اما نتیجتا الان مولی می گوید:

«ازل النجاسه و اقم الصلاه». آیا نتیجه غیر از این است؟ الان مولی غیر از این که امر به ضدین کرده است و در آن واحد ضدین را از شما طلب کرده است، مسأله دیگری هست؟ تمام سؤال این است که اشتراط چه نقشی می تواند داشته باشد در رفع غائلۀ استحالۀ طلب ضدین؟ اشتراط باشد یا نباشد مسأله طلب ضدین به قوت خودش باقی است و استحاله به قوت خودش باقی. و همین طور عزم بر عصیان هم امر به اهم را نمی تواند ساقط کند. آن چیزی که امر به اهم را ساقط می کند نفس عصیان خارجی است، نه تصمیم بر عصیان و«اراده العصیان، اراده العصیان و العزم علیه لا یسقط الامر». امر به ازاله چون عزم بر عصیان در کار است، ساقط نشده است برای این که امر به عصیان«لیس بمسقط للتکلیف». امر به اقامۀ صلاه هم چون شرطش حاصل است، الان متحقق است.

در نتیجه در آن واحد، مولی می گوید: «ازل النجاسه و اقم الصلاه» اگر این اشتراط نبود که شما مسأله استحاله را قبول داشتید، این اشتراط چه راهی است برای این که امکان را به جای استحاله