سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 229

زمان واحد گفت: هم سیاه کن و هم سفید، «یستحیل» اگر دو تا زمان شد«لا یستحیل» گفت: نیم ساعت اول سفید، نیم ساعت دوم سیاه، می گوید هیچ مانعی ندارد، مسأله مربوط به طلب ضدین «مسأله زمانیه، آنیه» اما آنکه شما در دنبال آن هستید، می خواهیم مثل علت و معلول، تقدم و تأخر رتبی درست کنیم، اما همان علت و معلول هم که تقدم و تأخر رتبی دارند، از نظر زمان در آن واحد هستند، از نظر زمان تقارن دارند. پس در نتیجه آن را که شما ثابت می کنی، مسأله رتبه است، آن که به استحاله طلب ضدین ارتباط دارد، مسأله زمان است، لذا رتبه نمی تواند این غائله را از بین ببرد، و مسأله ترتب را تصحیح کند، این دیگر نهایت دقت در جواب قائل به ترتب است.

مبنای مرحوم نائینی(ره) در مسألۀ ترتب

مرحوم محقق نائینی(ره) از قائلین به ترتب است و این بحث را خیلی طولانی مطرح کرده اند، و ما دیگر نیازی نمی بینیم که اصل این بحث را با ایشان وارد بحث شویم و حرفهای ایشان آنجایی که اشکال دارد، تقریبا از صحبتهای ما به دست می آید. لکن ایشان یک فروعی را در فقه پیدا کردند، به اصطلاح خودشان فرمودند: «فقیه بما هو فقیه» وقتی با این فروع فقهیه برخورد می کند، می بیند هیچ راه حلی غیر از این که مسأله ترتب را قائل شود، ندارد، در حقیقت کسی که این فروع فقهیه را ببیند، مثل این که بگوید در مقابل عمل انجام شده، قرار گرفته، در مقابل وقوع ترتب قرار گرفته، و شما هم می گویید: «ادل دلیل علی امکان الشیء وقوعه» اگر ما وقوع آن را در اختیار شما بگذاریم، دیگر چطور می توانید مناقشه کنید و مسأله استحاله را مطرح کنید؟ ایشان فروع متعددی را ذکر کرده است، لکن ما از بین آن فروع یک فرعی که از نظر ایشان خیلی روشن تر و واضح تر است، ذکر می کنیم و بحث می کنیم، اما مقدمتا باید به چند نکته توجه داشته باشیم، بعد وارد این فرع شویم.

یک مقدمه این است که باید این فرعی را که ایشان می آورد، عین ما نحن فیه باشد، عین ما نحن فیه بودن و مصداق ما نحن فیه بودن عبارت از این است، چون در«ما نحن فیه» خصوصیاتی در کار است، باید این خصوصیات همه جمع شود، تا«ما نحن فیه» را تشکیل دهد، اولین خصوصیتی که در اینجا معتبر است، این است که باید این دو واجب بین آنها تضاد عملی وجود داشته باشد، تضاد عملی یعنی چه؟ یعنی در آن واحد نشود جمع کند بین این دو و الا«فی زماننا هذا مخصوصا» خیلی هم امکان دارد، اگر کسی توانست که در آن واحد جمع کند بین ازاله و بین صلاه، مثل این که بلافاصله تا وارد مسجد شد، شیلنگ آب را دست گرفت، رو به قبله هم ایستاد، شیلنگ دستش است و مسجد را آب می ریزد، و نماز هم دارد می خواند، از مثال ما اصلا خارج است، فرض در مسأله ترتب، اولین