سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 241

همین قبیل است یعنی یکی از مصادیق محل بحث است. و الا بحث اختصاص ندارد به آنجایی که ضد خاص عبادت باشد. لکن در آنجایی که عبادت باشد یک ثمرۀ اضافه ای بار کرده اند گفته اند: اگر امر به ازاله مقتضی نهی از صلاه باشد این عبادت منهی عنه واقع می شود و«یصیر باطلا» علاوۀ بر حکم تکلیفی حکم وضعی به عنوان بطلان پیدا می کند. برای این که نهی متعلقه به عبادت اقتضای فساد عبادت را دارد.

این ثمره که در حقیقت ثمرۀ در بعضی از فروض مسأله است مورد نفی و انکار واقع شده بود و دو نحو انکار شده بود. یک انکار که ما کردیم، گفتیم: چه امر به شیء مقتضی نهی از ضد باشد و چه نباشد عبادت باطل نمی شود. برای این که اگر مقتضی نباشد وجهی برای بطلان عبادت نیست. اگر مقتضی هم باشد این نهی اقتضای فساد نمی کند برای این که این نهی، نهی غیری و مقدمی است، نهی ملازمی است. و نهی مقدمی کاشف از مبغوضیت متعلق نیست و فساد عبادت را اقتضا نمی کند. پس این ثمرۀ خاصه را به این صورت انکار کردیم که گفتیم: «علی کلا القولین و علی کلا التقدیرین صلاه مکان الازاله صحیحه» ولو این که نهی در عبادت اقتضای فساد می کند اما آن نهی نفسی است نه نهی غیری و مقدمی. نهی غیری و مقدمی«لا یقتضی الفساد» این یک نوع انکار ثمره بود.

انکار ثمرۀ بحث اقتضا توسط شیخ بهایی(ره)

شیخ بهائی ثمره را انکار کرده، می فرماید: نماز«مکان الازاله علی کلا القولین باطله اما علی القول بالاقتضاء فلانها منهی عنها» و نهی اقتضای فساد می کند. و«اما علی القول بعدم الاقتضاء» باز هم نماز باطل است برای این که عبادت نیاز به امر دارد. و ما نمی توانیم در آن واحد بگوییم: هم ازاله مأموربه است و هم نماز. لذا قائلین به عدم اقتضا حداقل این معنا را باید بپذیرند که نماز در آن حال مأموربه نیست و چون مأموربه نیست بطلان نماز استناد به همین عدم الامر دارد. در جواب از شیخ بهایی یک راه مرحوم آقای آخوند ذکر کرده بودند و آن این بود که ما در صحت عبادت نیاز به امر نداریم؛ بلکه اگر ما ملاک و مصلحت تامه را احراز کرده باشیم همین کفایت می کند برای صحت عبادت. در این جا هم نماز که کمبودی ندارد فقط مشکلش ابتلاء به مزاحم اهم است والا از نظر ملاک هیچ ضعف و نقصی در آن نیست. لذا اگر امر هم در آن نباشد مع ذلک«صحیحه».

راه دیگری که برای جواب از شیخ بهایی ذکر شده بود این بود که ما به دنبال امر برویم، برای همین حال تزاحم و تضاد مع الاهم امر پیدا کنیم. برای امر پیدا کردن دو راه وجود داشت یکی راهی که ما طی کردیم روی همان مبانی که مطرح کردیم که خطابات عامه انحلال ندارد قدرت و علم