سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 243

است. آیا امکان دارد که آمر امر کند با این که می داند که شرط الامر منتفی است. لذا تردیدی نیست که «یجوز» به معنای یمکن است. وقتی که معنای امکان را پیدا کرد در باب امکان که در مقابل او استحاله واقع شده است، دو جور امکان داریم و در مقابل هم دو جور استحاله. ممکن است که مقصود از امکان امکان ذاتی باشد در مقابل استحالۀ ذاتیه.

بیان استحالۀ ذاتیه و استحالۀ وقوعی

استحالیۀ ذاتیه مثل همان چیزی که اساس و ریشۀ اصلی تمامی استدلالها و محور همۀ استدلالهای عالم است که اگر آن نباشد هیچ استدلالی در عالم صحیح نیست و آن مسألۀ استحالۀ اجتماع نقیضین و ارتفاع نقیضین است که حتی مسألۀ امتناع اجتماع ضدین هم به همین نقیضین ارجاع داده شده است. این که می گوییم: اساس همۀ استدلالها در عالم عبارت از مسأله ای است که استحالۀ ذاتیه دارد برای این جهت است که شما استدلال می کنید. در منطق در شکل اول این مثال معروف وجود دارد که شکل اول هم«بدیهی الانتاج» است و از تمامی اشکال اربعه از نظر استدلال قوی تر و محکم تر است.

می گویید: «العالم متغیّر و کل متغیّر حادث» نتیجه می گیرید«العالم حادث». این نتیجه به تنهایی درست نیست باید کنار این نتیجه مسألۀ استحالۀ اجتماع متناقضین ضمیمه شود و الا«لقائل ان یقول» که شما ثابت کردید که عالم حادث است، چه مانعی دارد که عالم هم حادث باشد و هم حادث نباشد، در این شکل اول بیشتر از این که نتوانستید ثابت کنید که«العالم حادث» اما این که حادث فقط «لیس الا» آن«لیس الا» را باید از استحالۀ اجتماع متناقضین استفاده کنید. بگویید: نمی شود که عالم هم حادث باشد و هم«لیس بحادث». لذا جمیع استدلال ها، اگر در کنارش مسألۀ استحالۀ اجتماع نقیضین نباشد، نمی تواند استدلال تام و تمامی باشد. باید همیشه در کنار ادله وجود داشته باشد. پس استحالۀ اجتماع نقیضین استحالۀ ذاتی است. در مقابل این استحالۀ ذاتیه، امکان ذاتیه وجود دارد.

امکان ذاتی یعنی آنچه که به حسب ذات«لیس بمستحیل».

اما یک استحاله داریم که از آن به استحالۀ وقوعیه تعبیر می کنیم و در مقابل این امکان وقوعی مطرح است این استحالۀ وقوعیه ارتباط به تحقق و وقوع در خارج دارد و منافاتی با امکان ذاتی ندارد. یعنی شیئی که استحالیۀ وقوعیه دارد بحسب ذات، امکان داشته باشد. مثلا ممکن الوجود غیر واجب الوجود و ممتنع الوجود است. در همین ممکن الوجود اگر از شما سؤال کنند آیا ممکن الوجود بدون علت مرجحه و علت موجبه می تواند تحقق پیدا کند یا نه؟ شما می گویید: محال است