سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 246

درس چهارصد و هفتاد و دوم

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلوه و السّلام علی سیّدنا و مولینا و نبیّنا أبی القاسم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و علی آله الطیّبین الطّاهرین المعصومین و لعنه اللّه علی أعدائهم أجمعین، من الآن الی قیام یوم الدّین.

بیان مرحوم آخوند(ره) در انتفای شرط امر

در عنوان«هل یجوز امر الآمر مع علمه بانتفاء شرطه» بحث شد که آیا ضمیر به خود امر برمی گردد یا امکان ندارد؟ این برگشتش به همین معنا است که بحث کنیم آیا معلول بدون تمامیت علت(چون شرط یکی از اجزاء موثر در علت است) آیا می تواند واقع شود یا نه؟ یک امر«بدیهی الاستحاله» است؛ منتها استحالۀ وقوعی. ولی مرحوم آخوند در مقام توجیه یک نوعی استخدام قائل شده است و آن این است که می فرماید: ما ضمیر«شرطه» را به خود امر برمی گردانیم؛ لکن بین امری که فاعل«یجوز» است با این امری که مرجع ضمیر«شرطه» است اختلاف مرتبه تحقق دارد. روی مبنایی که خود ایشان داشتند که برای احکام مراتب اربعه قائل بودند: مرتبۀ اول که مرحلۀ اقتضا است، سابق بر حکم است. مرحلۀ اخیر هم که مرحلۀ تنجّز است آن مربوط به استحقاق عقوبت بر مخالفت است که متأخر از حکم است. لذا تکیه ایشان بر خود حکم است نه مقدمه و مؤخرۀ آن؛ برای نفس حکم دو مرتبه وجود دارد، هر حکمی دارای این دو مرتبه است: مرتبۀ انشاء و مرتبۀ جعل