سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 247

قانون و وضع حکم. و دیگری مرتبۀ فعلیت؛ یعنی مرتبه ای که این حکم باید عمل شود باید مکلف از بعث مولی عملا منبعث و منزجر شود؛ که از آن تعبیر به مرحلۀ فعلیت می کنند.

پس هر حکمی جزما روی مبنای ایشان دارای دو مرحله است: مرحلۀ انشاء و مرحلۀ فعلیت.

مسألۀ قدرت و علم و امثال ذلک هم از شرایط فعلیت حکم است. یعنی حکم در مقامی که بخواهد پیاده شود، شرطش این است که مکلف عالم به حکم باشد و قدرت بر انجام متعلق این حکم را هم داشته باشد. روی این مبنا ایشان می فرمایند که ما عبارت را این طور معنا می کنیم«هل یجوز امر الآمر» امر را عبارت از همان مقام انشای حکم می دانیم یعنی«انشاء الامر مع العلم بانتفاء شرطه» مرجع ضمیر در«به» به امر برمی گردد. اما نه در رابطۀ با مقام انشا، بلکه در رابطۀ با مقام فعلیت. نتیجه این می شود که نزاع در این معنا است که اگر مولایی(ولو موالی عرفیه) آیا می تواند حکم یا دستوری را انشا کند؟ با این که یقین دارد که شرایط فعلیت این دستور کلا یا بعضا تحقق پیدا نمی کند، یعنی مکلف قدرت بر انجام آن ندارد. یا مکلف علم به تکلیف پیدا نمی کند تا زمینه ای برای موافقت پیدا شود.

پس نوعی از استخدام به اعتبار اختلاف دو مرتبۀ حکم است. آن امر اول همان امر است، لکن فی مرحله الانشاء ضمیر«شرطه» به همین امر برمی گردد. اما در رابطۀ با فعلیت، آیا مولای آمر می تواند امر یا انشا کند، یعنی هیئت افعل را به کار ببرد و بعث کند در حالی که می داند این دستور مقدور مکلف نیست و نمی تواند آن را انجام دهد و به مرحلۀ فعلیت برساند. ایشان می فرمایند: اگر عبارت و محل نزاع را این طوری معنا کردیم، آن وقت اسم ما را باید در لیست قائلین به جواز بنویسند. ما می گوییم: هیچ مانعی ندارد. و علت این که می گوییم: مانعی ندارد این است که در باب هیئت افعل گفتیم که هیئت افعل و اوامری که از مولی صادر می شود، این طور نیست که به صورت کلی غرض مولی انبعاث مکلف باشد؛ یعنی غرض مولی«تحقق مأمور به من المکلف فی الخارج» باشد. اکثر اوامر این طور است نود و پنج درصد اوامر این طور است.

امکان انتفای امر در اوامر اختباریه

لکن منحصر به این نیست، یک سری اوامری هستند مثل اوامر اختباریه و امتحانیه که پدری می خواهد فرزند خودش را یا مولایی می خواهد عبد خودش را امتحان کند نمی خواهد که این مأموربه در خارج واقع شود می خواهد ببیند این بچه یا این عبد در برابر امر مولی و پدر چه عکس العملی نشان می دهد؟ آیا در مواجهۀ با امر مولی فوری بلند می شود خودش را برای انجام مأموربه