سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 249

مرتبه فعلیت است.

حالا که شما استخدام را قبول کردید. آیا ضمیر«شرطه» را به مأموربه برگردانیم یا به مکلف برگردانیم؟ بگوییم: آیا جایز است مولای آمر امر کند با این که می داند که«مکلف به» واجب، شرط تعلق تکلیف نیست. یعنی«مکلف به» مقدور نیست برای مکلف. و مولی می داند این عدم مقدوریت را مولای عالم به عدم مقدوریت مأمور به برای مکلف«هل یجوز له ان یأمره بذلک ام لا»؟ اگر این طوری معنا کردیم این برمی گردد و شعبه ای می شود از آن نزاعی که بین اشاعره و عدلیه مطرح است و آن این است که آیا«تکلیف بمحال جائز من المولی الحکیم ام لیس بجائز؟». روی کلمۀ محال باید دقت داشته باشید؛ همان طوری که مرحوم آخوند در بعضی از مسائل ذکر می کنند فرق است بین «تکلیف محال» که محال صفت از برای نفس تکلیف باشد یا این که تکلیف به محال متعلق شود که محالیت صفت برای«مکلف به» باشد.

اختلاف عدلیه و اشاعره در تعلق امر به محالات

اشاعره و عدلیه در«تکلیف محال» با هم اتفاق دارند که جایز نیست مثل این که اگر مولی در آن واحد یک چیزی هم مأموربه قرار دهد و هم منهی عنه، اینجا از نظر آن شیء واحد هیچ گونه مسأله ای وجود ندارد. شیء واحد هم مقدور برای مکلف است. اما این جا نفس«هذا التکلیف محال» که مولی در آن واحد شیء واحد را هم بخواهد بعث متوجه آن کند و هم زجر، ما از این تعبیر می کنیم به«تکلیف محال» این محل نزاع بین اشاعره و عدلیه نیست. اما آنچه که محل نزاع است«تکلیف بمحال» است تکلیف بمحال مثل این که مولی در همان مسألۀ ترتب بیاید به تکلیف واحد بگویید:

«یجب علیک الجمع بین الضدین».

اینجا متعلق تکلیف یعنی واجب و مأمور به اتصاف به محالیت دارد. برای این که«جمع بین ضدین امر مستحیل و محال» نزاع بین اشاعره و عدلیه در همین فرض است که آیا تکلیف بمحال جایز است؟ اشاعره می گویند: مانعی ندارد با این که مأمور به محال است با این که مکلف به مستحیل است مع ذلک مانعی ندارد مولی تکلیف کند و این هیچ منافاتی مثلا با حکمت او هم ندارد. اما عدلیه این معنا را شدیدا انکار می کنند و می گویند: «تکلیف بمحال لا یصح ان یصدر من المولی الحکیم» مولای حکیمی که عالم به استحالۀ متعلق تکلیف است«لا یصح منه» این که به جمع بین ضدین و بشیء محال امر کند که یک فرضش هم این مورد است. غیر مسألۀ جمع بین ضدین کل مواردی که مولی می داند که مکلف«لا یقدر علی اتیان مکلف به» مکلف قادر نیست بر این که«مکلف به» را