سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 250

انجام دهد و عجزش هم عجز عقلی است. یعنی عقلا فاقد قدرت است و قدرت عقلیه در او وجود ندارد. اینها می گویند: مانعی ندارد که مولی در عین علم به این که«لا یقدر» عبد در اتیان مأمور به مع ذلک«یجوز ان یستر الامر من المولی» این همان مسأله است. همان نزاع بین اشاعره و عدلیه است.

عدم انحلال امر در خطابات شارع

منتها با توجه به مطالبی که در باب ترتّب در رابطۀ با خطابات عامه ذکر کردیم با توجه به آن حرفها یکی از آثار و نتایج آن حرف اینجا ظاهر می شود. و به عبارت دیگر باید بگوییم: اگر خطاب شخصی است مثل این که مولی به عبدش می گوید: «ادخل السوق و اشتر اللحم» در حالی که این عبد بیچاره زمین گیر است و به هیچ وجه قدرت حرکت کردن و رفتن به طرف بازار را ندارد و مولا هم خودش در جریان است و عالم به این کیفیت و خصوصیت عبد است. اگر این طور است. این بلااشکال بداهت عقل حکم می کند که مولای عالم به عدم قدرت عبد بر انجام مأموربه معنا ندارد که یک امر حقیقی نسبت به او صادر کند و غرضش تحقق مأموربه در خارج باشد. حالا اشاعره قائل به جواز هستند آنها عقلشان را زیر پا گذاشتند و الا عقل انسان و همۀ عقلا حکم می کنند که با علم به عدم قدرت عبد«لا یصح من الآمر ان یستر منه الامر».

بیانی که ما در خطابات عامه ذکر کردیم که اگر نظرتان باشد گفتیم: خطابات عامه ولو این که از نظر شمول حکم همۀ افراد را شامل می شود حتی عاجزین و غیر عالمین را هم شامل می شود؛ اما در مقام مخالفت غیر عالم به استناد جهل خودش عذری دارد در مقابل مخالفت تکلیف و غیر قادر خودش را معذور می بیند در مقابل مخالفت تکلیف. اما تکلیف عمومیت دارد برای این که خطاب واحد از نظر خطابی انحلال به خطابات متعدد پیدا نمی کند. این طور نیست که معنای«اقیموا الصلاه» ملیاردها خطاب باشد. یک خطاب است، لکن متضمن حکم نسبت به همۀ مکلفین«حتی الکافرین» آن طوری که قبلا ذکر کردیم.

اگر این حرف را زدیم و مسأله را روی خطابات عامه پیاده کردیم اینجا می توانیم قائل به جواز شویم، به این کیفیت: اگر مولی عبید خودش را احضار کرد، مثلا مولی صد نفر عبد دارد، لکن به خطاب واحد گفت: فردا همۀ شما باید مسافرت بروید در راهپیمایی شرکت کنید علم هم دارد به این که دو سه تا از اینها قدرت بر شرکت ندارند آیا«لا یجوز من المولی» که این خطاب واحد را صادر کند که متضمن حکم نسبت به همۀ افراد است با علم به این که بعضی از این افراد قدرت بر انجام دستور مولی را ندارد. گفتیم: هیچ مانعی ندارد. بله اگر کار به جایی رسد که صدی نود قدرت نداشته باشند،