سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 259

نداشته باشد، در این جهت فرقی نمی کند. این اسم جنس وضعش عام و موضوع له آن هم عام است یعنی مثلا اگر برای صلاه یک حقیقت شرعیه ای قائل باشیم، کیفیت وضعش به این نحو است که شارع ماهیت صلاه که عبارت از همان اعمال مخصوص است، در نظر گرفته و لفظ صلاه را هم برای همان ماهیت کلیه و مطلقه وضع کرده است. لذا باید بگوییم امر«اقیموا الصلاه» متعلق به طبیعت است.

اما اگر کسی در باب اسم جنس این معنا را معتقد شد که وضع عام و موضوع له خاص است، کما این که مشهور در باب وضع حروف این معنا را معتقد هستند که واضع وقتی که می خواسته لفظ«من» را وضع کند کلی و ماهیت ابتدا را در نظر گرفته اما لفظ را برای ماهیت ابتدا وضع نکرده، بلکه برای مصادیق ابتدا وضع کرده اگر کسی این معنا را در باب اسمها هم قائل شود و بگوید در باب اسماء اجناس هم وضع عام و موضوع له خاص است. وقتی که به مسألۀ ما نحن فیه می رسد که آیا اوامر و نواهی متعلق به طبایع است یا متعلق به افراد؟ چاره ای ندارد جز این که بگوید: تعلق به افراد می گیرد.

چرا؟ برای این که هیئت افعل که معنای او بعث است و به قول مشهور معنای او طلب است، این بعث تعلق به ماده می گیرد، طلب اضافۀ به ماده می شود. اگر وضع ماده عام و موضوع له آن خاص بود، لا محاله این بحث متعلق به افراد می شود، این طلب بنابر قول مشهور به افراد اضافه می شود و ارتباط پیدا می کند.

پس در حقیقت نزاع در ما نحن فیه مبتنی بر یک نزاعی در باب اسماء اجناس باشد و آن نزاع هم ولو این که اساسش به لغت برمی گردد و بحث لغوی است لکن یک قسمت از بحث های لغوی در مباحث الفاظ علم اصول هم مطرح است مانعی ندارد که یک مسأله ای مسألۀ دو علم باشد برای این که با هدف و غرض آن دو علم ارتباط پیدا می کند، خود همین نزاع معروف که موضوع له هیئت افعل چیست؟ یک بحث لغوی است و در عین حال یک بحث مهم اصولی هم هست. برای این که یک پایۀ محکمی است برای استکشاف احکام فقهیه که ببینیم موضوع له هیئت افعل عبارت از چیست؟ آیا دلالت بر وجوب می کند یا دلالت بر اعم از وجوب و استحباب می کند؟ ما نحن فیه را هم این طوری برخورد کنیم. اگر این طور شد چند اشکال به آن هست:

اشکال اول: غیر معقول بودن وضع عام و موضوع له خاص

یک اشکال که اشکال مبنایی است، برخلاف مشهور اگر نظرتان باشد وقتی که در احکام وضع صحبت می کردیم، من معتقد بودم که وضع عام و موضوع له خاص، یک امر غیر معقولی است