سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 26

البطلان بدانیم، روی کلمۀ یقتضی از یک بعد حل اشکال می شود و آن این بود که گفتیم در اقتضاء دو خصوصیت معتبر است: یکی سببیت و مسببیت. یکی تعدد و مغایرت.

عدم صحت استعمال مجازی در مفهوم اقتضا

اگر ما مسألۀ عینیت و جزئیت را از محل نزاع بیرون ببریم، دیگر تعدد و مغایرتش حل شده، برای این که اگر عینیت و جزئیت نداشت، لا محاله دو چیز خواهد بود: متغایر و متعدد خواهد بود، اما اشکال سببیت و مسببیت به قوت خودش باقی است. بفرمایید که چه مانعی دارد که یک استعمال مجازی در اینجا مطرح باشد؟ مانعی ندارد که کلمۀ یقتضی را در موارد دلالت التزامیه به کار ببرند.

چه مانعی دارد؟ جواب این است که بله قبول داریم که استعمال مجازی هیچ مانعی ندارد و چه بسا استعمالات مجازیه از یک محسّناتی برخوردار است که در استعمالات حقیقیه آن محسّنات وجود ندارد و از طرف دیگر باز استعمالات مجازیه کمّا و عددا بیش از استعمالات حقیقیه است، اینها همه اش روشن است و قبول داریم اما در عین حال جای استعمال مجازی یک جای خاصی است.

این مسأله از اهم مباحث علم اصول است، از نظر علمی مباحث بسیار مشکلی دارد و از نظر نتیجۀ فقهی و آثار فقهی موارد زیادی در فقه مورد ابتلاء است و منتج نتیجه است.

آیا می شود عنوان این مسأله را با یک استعمال مجازی پر کنند؟ ظاهر این است که این متناسب با عنوان مسأله نیست، استعمال مجازی با موارد زیادی تناسب دارد، اما این طور نیست که همه جا هم استعمال مجازی مناسب باشد، یک جمله می خواهیم بگوییم: «الامر بالشیء هل یقتضی النهی عن ضده؟» بیاییم کلمۀ یقتضی را به صورت استعمال مجازی در عنوان چنین بحث با اهمیتی که هم از نظر علمی از مباحث مهم علم اصول است و هم از نظر عملی ثمرات فقهی متعددی بر آن مترتب است، آیا اینجا هم جای استعمال مجازی است؟ اینجا هم جای این است که لفظی را به صورت مجاز انسان به کار ببرد، پیداست که طرح عنوان چنین مسأله ای هیچگونه متناسب با استعمال مجازی نیست ولو اینکه مصحح دارد، مجوز دارد، اما در عین حال هر چیزی متناسب با جای خودش و محل خودش هست.

لذا در الفاظ معاملات به معنای اعم که شامل نکاح هم هست، اگر کسی استعمال مجازی را به کار ببرد، صد تا قرینه هم اقامه کند، فایده ندارد برای این که آنجا جای قرارداد است، جای مسائل جدی است، مسألۀ ازدواج است مسأله ای است که سرنوشت یک زن و مرد را می خواهد معین کند. اینجا باید الفاظ حقیقی صریح به کار رود. مگر آنجا نمی شد کسی بگوید، مگر استعمال مجازی غلط