سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 265

یعنی آن چیزی که به صیغه«افعل» و با هیئت«افعل» مطرح می شود و نهی هم یعنی آن که با هیئت«لا تفعل» مطرح می شود اما واقعیت مسأله این است که این نزاع اختصاص به اوامر و نواهی ندارد. اگر وجوب یک شیئی را از راه کلمه«یجب» استفاده کردیم، مثلا بجای«اقیموا الصلاه» اگر می فرمود:

«یجب علیکم الصلاه» بگوییم: دیگر این نزاع در اینجا جریان ندارد. یا اگر به جای«لا تشرب الخمر» مثل آیه شریفه به«حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَهُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ» تعبیر شده باشد. آیا این نزاع جریان ندارد یا چه فرقی می کند بین«لا تشرب الخمر» و بین«حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَهُ» ؟ اگر آنجا به طبیعت متعلّق است، اینجا هم به طبیعت متعلّق است. چه فرق است بین«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» یا«کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ» «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ» که دیگر هیئت«افعل» در آن مطرح نیست؟ آیا کسی می تواند در این نزاع مورد بحث بین این دو فرق بگذارد بگوید: این نزاع منحصر به آنجایی است که پای صیغه «افعل» و«لا تفعل» در میان باشد اما اگر وجوب و حرمت با کلمه«یجب» یا«کتب علیکم الصیام» و تحریم مثل«حرّم الرباء حرمت علیکم المیته و الدم و لحم الخنزیر» شد این از محل نزاع خارج است؟ پس نزاع ما منحصر به هیئت«افعل» و«لا تفعل» نیست که شما بگویید: معروضیت ماده للهیئه آیا اقتضا می کند که اشراب معنای وجود شود و قائل به طبایع بگوید: اقتضا نمی کند. بحث ما در تعلّق احکام به عناوین است حالا کیفیت بیان حکم به هر صورتی باشد به هر نحوی باشد. لذا یک مبعّد احتمال این معناست.

حکم عقل در رابطه با تعلّق احکام و جعل قوانین

مبعّد دوم هم دارد که همان طوری که ما اشاره کردیم وقتی که انسان به قیافه این بحث نگاه می کند می فهمد که این یک بحث عقلی است و مربوط به نظر عقل است. در رابطه با تعلّق احکام و جعل قوانین، عقل چطوری مسأله را بررسی می کند؟ اما اگر محل نزاع را به عنوان احتمال چهارم مطرح کردیم، این طبعا باز برگشت به مسألۀ لغوی می کند. یعنی باید به این برگردد که آیا هیئت «افعل» در بین هیئات این خصوصیت را واضع در آن ملاحظه کرده است که تعلّق هیئت به یک ماده، بعد از آن که در ماده غیر مسألۀ ماهیت مطرح نیست، اما هیئت«افعل» این خصوصیت را دارد که مثلا به معنای طلب الوجود است. کما این که در احتمال پنجم هم مرحوم آخوند یک چیزی می فرمایند شبیه همین معنا. این در حقیقت برگشتش به یک مسألۀ وضعی و به یک مسألۀ لغوی است. تازه مبنای این احتمال را هم ما قبول نداشتیم که مصدر ماده مشتقات باشد، بلکه مصدر«له ماده و هیئه» و هیئت مصدر یک معنایی زائد بر ماده مصدر را دلالت می کند لذا این احتمال هم نمی تواند محل نزاع