سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 267

سبب شده است که مرحوم آخوند محل نزاع را به این صورت تحریر کند؟

در فلسفه می گویند: «الماهیه من حیث هی هی، لیست الاّ هی» ماهیت از حیث این که ماهیت است و مربوط به مقام ذات و ذاتیّات است، این نیست مگر خودش به تنهایی. یعنی چه«لیست الاّ هی»؟ ایشان اضافه می کند، یعنی«لا موجوده و لا معدومه» نه عنوان وجود مطرح است و نه عنوان عدم«لا مطلوبه و لا غیر مطلوبه» در عالم ماهیت نه عنوان مطلوبیت مطرح است و نه عنوان غیر مطلوبیت مطرح است. می فرماید: وقتی که فلاسفه با کمال اتقان و با اقتران به برهان تصریح می کنند که ماهیت«من حیث هی هی لا مطلوبه و لا غیر مطلوبه» دیگر چه معنا دارد، ما بگوییم: اینهایی که می گویند: اوامر و نواهی به طبایع متعلّق است، مقصودشان نفس ماهیت است؟ ماهیت که نمی شود امر و نهی به او تعلّق بگیرد برای این که اینها خودشان دارند تصریح می کنند که«لا مطلوبه و لا غیر مطلوبه»، لذا ما مجبوریم با توجه به این مسأله ای که در فلسفه تقریبا جزو مسلمیّات است بگوییم:

بحث ما مربوط به طبیعت نیست. آنهایی که می گویند: به طبیت متعلّق است مقصودشان وجود طبیعت است و آنهایی که می گویند: متعلّق به افراد است یعنی علاوه بر وجود آن خصوصیات فردیه هم داخل در دایره و مشمول طلب خواهد بود. چاره ای غیر از این نیست. بعد هم می روند سراغ ابطال آن قول دوم و اثبات کردن این قول اول.

مراد از ماهیت در مقام ذات و ذاتیات بنا بر کلام آخوند

اولا ما باید ریشه بحث آخوند«ره» را ملاحظه کنیم. «الماهیه من حیث هی هی، لیست الاّ هی» معنایش چیست؟ ببینیم، این منافات دارد با این که در ما نحن فیه محققینی قائل شوند به این که طلب به خود طبیعت متعلّق است و حتی پای وجود مطرح نیست؟ ببینیم با هم منافات دارد؟ برای توضیح این بحث فلسفی باید بگوئیم که مقصود اینها از این عبارت این است که ماهیت در مقام ذات و در مقام ذاتیات فقط محصور به خودش است یعنی وقتی که ماهیت انسان را ملاحظه می کنید، در مقام ملاحظۀ ماهیت انسان آیا می توانید چیزی غیر از مسألۀ جنس و فصل را مطرح کنید؟ در عالم ماهیت جز مسألۀ جنس و فصل مطرح نیست و آنچه که از دایره جنس و فصل خارج باشد شما می توانید نفی کنید. وقتی که به ماهیت انسان می رسید کانّ از شما سؤال می شود که وجود در رابطه با این ماهیت چه نقشی دارد؟ شما می گویید: وجود خارج از دایرۀ ماهیت انسان است برای این که وجود نه جنس انسان و نه فصل انسان است. به عدم هم که می رسید مسأله همین طور است.

لذا این جایی است که متناقضین را سلب می کنید، چطور سلب متناقضین امکان دارد؟ برای این