سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 276

نزاع در این متمرکز است که آیا اوامر و نواهی و احکام به طور کلی، به هر کیفیتی باشد متعلّق به طبیعت و ماهیت است یا متعلّق به وجود طبیعت و وجود ماهیت است؟ این محل نزاع است.

ارتباط مسأله رجوع قید به هیئت یا ماده به مقام

بعد از آنکه محل نزاع روشن شد باید مقدمتا این را ذکر کنیم: در باب واجب مشروط، یک نزاعی بین شیخ و مشهور بود در این که این«ان جائک زید فاکرمه» قید به هیئت برمی گردد«کما یقول به المشهور» یا به ماده که عبارت از اکرام است برمی گردد«کما یقول به الشیخ»؟ لکن شیخ و مشهور هر دو در یک جهت اتفاق عقیده داشتند و آن این بود که اگر ما ظاهر قضیه را از نظر قواعد ادبیّت و عربیّت بخواهیم ملاحظه بکنیم در«ان جائک زید فاکرمه» اگر بخواهیم طبق نفس این قضیه از نظر جهات عربی و ادبی تکیه بکنیم، خود مرحوم شیخ هم قبول داشت که ظاهر قواعد عربیّت اقتضا می کند که شرط، شرط برای جزا باشد، و جزا عبارت از اکرام نیست. جزا عبارت از وجوب اکرام است. «اکرم» جزای برای مجئی زید است نه اینکه اکرام جزای برای مجئی زید باشد. هر دو این را قبول داشتند که ظاهر قواعد عربیّت قید را در رابطه با هیئت می داند، در رابطه با وجوب اکرام می داند منتها مرحوم شیخ مدعی بودند که یک قرینه عقلیه وجود دارد که سبب می شود که ما در ظاهر این قاعده عربی، تصرّف بکنیم. ظاهر«ان جائک زید فاکرمه» این است که شرط، شرط وجوب اکرام است لکن قرینه عقلیه ما را وادار می کند که این شرط را در رابطه با وجوب ندانیم بلکه در رابطه با ماده که عبارت از نفس اکرام است، بدانیم.

در ما نحن فیه هم عین این مسأله وجود دارد یعنی چه قائلین به تعلّق اوامر به طبایع و چه قائلین به تعلّق اوامر به وجودات طبایع، هر دو متفقند که اگر نفس«اقیموا الصلاه» را بخواهیم ملاحظه کنیم، از نظر الفاظ باید بگوییم: حکم، متعلّق به طبیعت شده است. نفس«حرّمت علیکم المیته» را اگر بخواهیم ملاحظه کنیم یک کلمه«حرّمت» داریم و یک کلمه«المیته» میته به لحاظ الف و لام که الف و لام هم الف و لام تعریف جنس است و اصلا تعلّق به ماهیت می گیرد و الف و لام جنس معنا ندارد طبق غیر ماهیت بیاید، قائل به تعلّق به وجودات می گوید: من قبول دارم که«حرّمت علیکم المیته» اگر طبق ظاهر کلام بخواهید تکیه بکنید«ما الفرق بین المیته و بین الانسان کما انّ الانسان لا یدّل الاّ علی الماهیه، المیته ایضا لا یدلّ الاّ علی الماهیه، الصلاه لا یدلّ الاّ علی الماهیه، احلّ الله البیع، البیع لا یدلّ الاّ علی الماهیه»، در هیچ کدام از اینها، هرچه شما زیر و رو بکنید یک جا به کلمه وجود برخورد نمی کنید. ظاهر کلام و ظاهر عبارت این است که احکام متعلّق به نفس طبایع است و هر دو این معنا را