سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 28

تصحیح کند. لکن جواب این را قبلا در بحث مقدمۀ واجب دادیم و گفتیم که این تعبیرات ترشح علیت و معلولیت در بحث مقدمۀ واجب هیچ کدام مطابق واقع نیست، بلکه آنچه که آنجا مطرح است، صرفا ملازمه است، آنهایی که قائل به وجوب مقدمه هستند، تنها از راه ملازمه آن هم بر فرض که قبول کنیم این معنا را می توانند بگویند: بدون این که علیت و معلولیتی در کار باشد لذا روی این مبنا هم که ما قول به عینیت و جزئیت را از محل نزاع خارج کنیم باز هم کلمۀ یقتضی چهرۀ مجازیتش را از دست نمی دهد و بهتر این است که این کلمه تبدیل به یستلزم، یلازم و امثال ذلک شود که دیگر این مشکلات استعمال مجازی در عنوان محل بحث مطرح نباشد.

اعمیت مفهوم ضد در عنوان مسأله

نکتۀ دوم که مرحوم آخوند هم ذکر می کنند، این است که کلمۀ ضد در عنوان محل نزاع هم شامل ضد عام می شود و هم شامل ضد خاص. ضد عام در حقیقت در اینجا به معنای نقیض است؛ یعنی اگر مأمور به فعل باشد، ضد عامش عبارت از ترک است که نقیض الفعل است و اگر مأمور به ترک باشد، ضد عامش عبارت از فعل است که فعل، نقیض لترک با آن اختلافهایی که سابق در ثمرۀ قول به مقدمۀ موصله در باب معنای نقیض ذکر کردیم که آیا«نقیض کل شی رفعه» یا احتمال دیگر آن«کون الشیء مرفوعا به» و یا یک دایرۀ وسیعتری که در ثمرۀ قول به مقدمۀ موصله بیان کردیم، اجمالا مقصود از ضد عام در اینجا ترک النقیض است در آنجایی که مأمور به فعل باشد و آنجایی که مأمور به ترک باشد، ضد عامش عبارت از فعل خواهد بود.

اما ضد خاص که عمدۀ در محل بحث است، عبارت از این است که یک شیئی با مأمور به در اصل وجودی بودن مشابه و مشترک هستند، لکن ارتباطشان این است که اینها قابل اجتماع فی زمان واحد نیستند، لذا در تعریف متضادان می گویند: «امران وجودیان لا یجتمعان» هر دو باید امر وجودی باشند لکن در آن واحد قابل اجتماع نیستند و نمی شود جمع بین وجود هر دو بشود مثل همین مثال معروف در ما نحن فیه، صلاه و ازاله. اینجا نکته ای در رابطۀ با این مثال لازم است، برای این که یک وقت در ذهن اشتباهی به وجود نیاید، معمولا این مثال که زده می شود می گویند: ازاله، مأمور به است، به عنوان واجب اهم. اما صلاه در مقابل ازاله واجب مهم است. این مسأله در کجاست و به چه علت این مسأله و مثال به وجود آمده است؟ علت اهمیت وجوب ازاله به لحاظ فوریت وجوب ازاله است.

وجوب ازالۀ نجاست از مسجد یک وجوب فوری است و این که صلاه در مقابل آن مهم است