سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 287

حالی که اوّلا اینجا یک بحث ثبوتی مطرح است که باید در آن بحث ثبوتی، مسأله روشن بشود که آن بحث ثبوتی در رابطۀ با امکان و استحاله است. اگر در بحث ثبوتی، قائل به امکان شدیم، نوبت به مقام اثبات می رسد و اگر در بحث ثبوتی قائل به استحاله شدیم، نوبت به مقام اثبات نمی رسد. پس یک اشکال این است که قبل از این که ما وارد مقام اثبات بشویم، در مقام ثبوت مسأله به چه کیفیّت است که ان شاء الله بحث می کنیم. اشکال دوّم این است که وقتی که به مقام اثبات برسیم، آیا عنوان بحث به همین کیفیّتی که ملاحظه کردید و در کفایه و امثال کفایه مطرح است، به همین صورت باید طرح بشود یا این که اگر نوبت به مقام اثبات رسید، طرح مسأله یک صورت دیگری دارد؟ واقعش این است که صورت دیگری دارد، غیر از این صورتی که ملاحظه فرمودید.

اما بحث ثبوتی این مسأله؛ در بحث ثبوتی، مسأله به این صورت است که اگر وجوب یک واجبی رفع شد و برداشته شد، آیا امکان دارد که جواز بالمعنی الاعم که مشترک بین چهار حکم غیر از حرمت است، باقی بماند؟ طبق این کلمۀ بقاء باید تکیّه کرد. آیا اگر وجوب یک واجبی از بین رفت، امکان دارد که جواز و اصل مأذون بودن در انجام فعل باقی بماند یا امکان ندارد؟ این کلمۀ بقاء در عبارات و اصطلاح اصولیّین در این بحث مطرح است و به حسب مقام ثبوت هم باید کلمۀ بقاء را مطرح کنیم. آیا امکان بقاء هست یا نه؟ اگر امکان بقاء بود آنوقت بحث را سراغ مقام اثبات ببریم امّا اگر قائل به استحالۀ بقاء شدیم و گفتیم: عنوان بقاء عقلا مستحیل است، دیگر چیزی که به حسب مقام ثبوت استحاله اش ثابت شده باشد، نوبت به مقام اثبات نمی رسد که آیا دلیل دلالت می کند یا نمی کند. دلیل که نمی تواند در مقام اثبات، یک شیء محال عقلی را دلالت داشته باشد و اگر هم دلالت داشته باشد باید در ظاهر آن دلیل تصرّف کرد و آن را حمل برخلاف ظاهر کرد.

پس در مقام ثبوت، عنوان بحث، بقاء الجواز است. معنای بقاء الجواز این است که جواز از اوّل امر بوده، در زمان وجوب، هم بوده، بعد از رفع الوجوب، می خواهیم ببینیم که«الجواز باق ام لیس بباق؟»، مثل آن کلمۀ بقائی که شما در استصحاب به کار می برید که اصل قضیّۀ متیّقن شما از نظر حدوث نباید جای تردید باشد و شکّ شما متمحّض در بقاء باشد که معنی بقاء، حدوث مسلّم و شکّ در بقاء آن امر حادث مسلّم است. اینجا هم که شما کلمۀ بقاء را استعمال می کنید و اضافۀ به جواز می کنید معنایش این است که در حالی که این وجوب نسخ نشده بود و«کان الشیء واجبا» این اتّصاف داشت«بانّه کان جائزا» منتها الان که وجوبش رفع شد آیا بقای جواز امکان دارد یا امکان ندارد؟

در اصل همین معنا بحث داریم که اگر شیئی واجب شد، گرچه قبلا در معالم و امثال ذلک این طوری در ذهن کرده اند که وجوب، یک امر مرکّبی است، یک ماهیّت مرکّب است، دارای جنس و