سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 288

فصل است. جنسش عبارت از اذن در فعل است که عبارت اخری از جواز است و فصلش عبارت از منع من الترک است و استحباب، فصلش عبارت از اذن در فعل مع رجحان الفعل است، در کراهت، اذن در فعل مع رجحان الترک است، در اباحه که همان جواز بالمعنی الاخص است، عبارت از اذن در فعل با تساوی فعل و ترک و عدم رجحان نسبت به فعل یا نسبت به ترک است، برای ما این طور گفته اند، لکن واقعیّت مسأله این نیست، واقعیّت این است که وجوب، عبارت از یک امر بسیطی است نه اینکه دارای جنس و فصل باشد ضمن این که یک امر اعتباری است نه این که دارای یک واقعیّتی باشد.

اعتباری بودن وجوب و بسیط بودن آن

اصولا احکام شرعیّه امور اعتباریّه هستند مثل این که موضوعات کثیری از احکام شرعیّه هم امور اعتباری است. صلاه، یک مرکّب اعتباری است، حج یک مرکّب اعتباری است، روزه، یک مرکّب اعتباری است. خود احکام باجمعها امورات اعتباریه هستند لکن در عین این که امر اعتباری است، امر بسیطی هم هست به این معنی که وجوب را انتزاع می کنیم از آن دستوری که مولا صادر می کند و آن دستورش ناشی از ارادۀ حتمیّۀ مولاست. دستور ناشی از ارادۀ حتمیّۀ مولا«یسمّی بالوجوب، ینتزع منها الوجوب» ترکیبی در کار نیست«بل امرا اعتباریا بسیطا» کما این که در باب استحباب هم مسأله به همین صورت است. آن هم یک بعث و دستوری است که ناشی از ارادۀ غیر حتمیّه است. آن یکی ناشی از ارادۀ حتمیّه است و این هم ناشی از ارادۀ غیر حتمیّه است لکن هر دو بسیط هستند و تفاوتشان، تفاوت بالقوّه و الضعف و الشدّه و الضعف است. و در جای خودش، حتّی در تکوینیّات این مسأله ثابت شده که آنجاهائی که کلّی به صورت مشکّک مطرح است، یعنی تفاوت بین افراد به شدّت و ضعف مطرح است، مثل خود وجود، عنوان وجود هم در واجب الوجود مطرح است، هم در ممکن الوجود مطرح است، لکن تفاوت وجود در واجب و بین واجب و ممکن، همان مسألۀ شدّت و ضعف و اختلاف مرتبه است و این اختلاف مرتبه در کلی مشکّک برگشتش به ترکیب نیست. این طور نیست که مثل نور قوی و نور ضعیف باشد چون بینشان اختلاف در شدّت و ضعف وجود دارد، لابد باید بگوییم که یک جنس مشترکی دارند و آن نور قوی یک فصلی دارد به نام قوّت یا چیزی که مساوی با قوّت است و نور ضعیف فصلی دارد به نام ضعف یا چیزی که مساوی با ضعف است، اینطور نیست. در جای خودش ثابت شده که در کلّی مشکّک که اختلاف بین افرادش با شدّت و ضعف و قوّت و ضعف مطرح است، آنجا ما به الاختلاف آنها عین ما به الاشتراکشان است. مثل